Wolność przechodząca w samowolę

"Dostojewski jest przede wszystkim wielkim antropologiem, eksperymentuje z naturą człowieka. Odkrywa nową naukę o człowieku i stosuje w niej nową, nieznaną dotychczas metodę. Naukowy artyzm Dostojewskiego bada naturę człowieka w jego bezdenności i nieograniczoności, odkrywa jej podziemne warstwy. Dostojewski poddaje człowieka eksperymentowi duchowemu, stawia go w szczególnych warunkach, usuwa wszelkie zewnętrzne nawarstwienia, odrywa człowieka od wszelkiego zastygłego bytu. Przeprowadza swoje badania antropologiczne metodą sztuki dionizyjskiej, wprowadzając do tajemniczej głębi natury człowieka wicher ekstazy. Cała twórczość Dostojewskiego jest wichrową antropologią. Wszystko przebiega w niej w atmosferze ekstazy i ognia, dostęp do poznania Dostojewskiego mają jedynie ci, którzy zostaną wciągnięci w ten wicher. W antropologii Dostojewskiego nie ma nic statycznego, nic zastygłego, skamieniałego, wszystko jest w niej dynamiczne, wszystko pozostaje w ruchu, wszystko jest potokiem rozpalonej lawy. Dostojewski prowadzi do ciemnej otchłani, tkwiącej w głębi człowieka. Prowadzi przez nieprzeniknione ciemności. W tych ciemnościach powinna jednak zapłonąć światłość. Dostojewski chce wydobyć światłość z ciemności. Dostojewski zajmuje się człowiekiem wypuszczonym na wolność, który odrzucił prawo, wypadł z porządku kosmicznego i bada jego los na wolności, odkrywa nieodwracalne rezultaty dróg wolności. Dostojewskiego przede wszystkim interesuje los człowieka na wolności, przechodzący w samowolę. Oto gdzie ujawnia się natura człowieka".

M. Bierdiajew, Twórczość Dostojewskiego, tłum. H. Paprocki, s. 25-26