Św. Sergiusz z Radoneża

  Św. Sergiusz z Radoneża (założyciel Ławry Troicko-Siergijewskiej, uważanej obecnie za najważniejszy klasztor rosyjskiego prawosła­wia) to jeden z głównych świętych mnichów rosyjskiego Kościoła prawosławnego. Jest również uważany za patrona narodu ze względu na rolę, jaką odegrał w powstaniu Księstwa Moskiewskiego w XIV w. W założonej przez niego ławrze znajdują się Moskiewska Akademia Teologiczna oraz groby rosyjskich patriarchów.

Bartłomiej Kiryłowicz - tak nazywał się przyszły mnich - uro­dził się w 1313 lub 1319 r. w Rostowie, jednak szybko przeniósł się wraz z rodziną do Radoneża położonego w pobliżu Moskwy. Już jako dziecko pragnął zostać mnichem, ale dopiero ok. 1340 r., po śmierci rodziców (którzy, zgodnie z pradawną tradycją, w ostat­nich latach życia wstąpili do klasztoru], mógł udać się w miejsce odosobnienia. W 1342 r. przywdział mnisi habit i przybrał imię Sergiusz. W 1353 r. został igumenem założonego przez siebie klasztoru, któremu nadał wezwanie Trójcy Świętej. Umarł 8 paź­dziernika 1392 r. w wieku 78 lat, z czego ponad pół wieku przeżył w ascezie. Pochowany został we własnej ławrze, która ciągle nosi jego imię: Ławra Troicko-Siergijewska. W 1448 r. został kanoni­zowany, a jego święto jest obchodzone dwa razy do roku, 18 lipca oraz 8 października. Jest również ujęty w kalendarzu wschodnich Kościołów katolickich.

  Dla Sergiusza powołanie do życia mniszego było równoznaczne z powołaniem do życia pustelniczego. Zapoczątkował on wielki ruch eremicki, nowy typ monastycyzmu, który rozprzestrzenił się na całym terytorium młodego Księstwa Moskiewskiego i wspierał jego religijny, kulturalny i polityczny rozwój, gdyż Kijów, zniszczony przez Tatarów w 1240 r., nie zdołał nigdy odzyskać dawnego znaczenia.

 Sergiusz spędził mniej więcej dwa lata w odosobnieniu w miej­scu, w którym później miała powstać ławra. Jak czytamy w jego Żywocie, w tym okresie musiał stawić czoła niejednemu utrapieniu: dręczyło go zimno, niedźwiedzie, wilki i inne dzikie zwierzęta, które jednak z czasem zdołał obłaskawić. Takie doświadczenia wiodły do negatywnego typu ascezy, charakterystycznego dla rosyjskich mnichów, którzy - w przeciwieństwie do mnichów bizantyjskich - nie szukali specjalnych ascetycznych praktyk, gdyż praca i sztuka przetrwania w trudnych warunkach klimatycznych i naturalnych same w sobie były wystarczająco wyczerpujące.

  Jak to zwykle bywa w podobnych przypadkach (warto przy­wołać choćby przykład Teodozego Peczerskiego], do Sergiusza żyjącego w swojej samotni dołączyli ludzie pragnący naśladować jego ascetyzm i wieść mnisze życie. W ten sposób w ciągu kilku lat zebrała się wspólnota 12 mnichów, którzy mieli się stać trzonem przyszłego klasztoru. Sergiusz razem z nimi porzucił samotność na rzecz życia we wspólnocie i stał się założycielem monasteru Trójcy Świętej, nazywającego się tak samo jak cerkiew, którą przed­tem tu zbudował. Choć Sergiusz był założycielem, to Mitrofan został wybrany na pierwszego igumena. Dopiero po jego śmierci (1353 lub 1354 r.) Sergiusz został przełożonym wspólnoty. W tym celu przyjął święcenia kapłańskie. Wewnętrzne nieporozumienia zmusiły wkrótce Sergiusza do opuszczenia klasztoru i powrotu do pustelniczego życia, jednak ze względu na nalegania wspólnoty powrócił do klasztoru. (...)

Za: Mnisi Wschodu i Zachodu; Juan Maria Laboa, Historia monastycyzmu chrześcijańskiego, tytuł oryginału: The Historical Atlas of Eastern and Western Christian Monasticism, tłumaczenie: Gabriela Jaworska, Katarzyna Malecha, CARTA BLANCA Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, Warszawa 2009  

Św. Sergiusz z Radoneża

Sergiusz nie zostawił po sobie żadnych pism, a jego poglądy trzeba w znacznej mierze rekonstruować z biografii spisanej przez jednego z jego bezpośrednich następców. Wydaje się, jak gdyby Sergiusz powtórzył wszystkie etapy historii monastycznej w ciągu zaledwie kilku lat. Na początku udał się wraz ze swym bratem na „pustynię" w poszukiwaniu oddzielenia od świata i ciszy. Po tym, jak został porzucony przez brata, w ciągu kilku lat doświadczył wszystkich prób i pokus czyhających na eremitów. Dopiero wówczas niechętnie przystał na towarzystwo kilku innych mnichów, w wyniku czego powstała wokół niego niewielka, luźno zorganizowana wspólnota, tzw. skit. W końcu udało się go przekonać, podobno pod wpływem nacisków samego patriarchy Konstantynopola, do przyjęcia Reguły Studyckiej, a tym samym przekształcenia monasteru św. Trójcy we wspólnotę cenobicką. Miejsce zaprzysiężonego ubóstwa miał zająć niespotykany, choć z początku mimowolny dobrobyt.

Pozostaje niejasne, czy Sergiusz pozostał przeciwnikiem posiadania majątków ziemskich: możliwe, że za jego życia monaster nie był właścicielem wsi, choć w kolejnych latach miało to ulec zmianie. W każdym wypadku rozwój wspólnoty oraz towarzyszący temu wzrost jej znaczenia publicznego nie dokonał się kosztem osobistej prostoty, pokory i łaskawości Sergiusza. Zapis jego doświadczeń mistycznych lokuje je z pewnością w późniejszych latach życia.

Czytelnik biografii Sergiusza napotyka na wiele niejasności dotyczących natury i okoliczności owych doświadczeń, pierwszych tego rodzaju udokumentowanych przeżyć wśród ruskich świętych. (...)

Najwyraźniej jednak we wszystkich występowała wizja światłości, co wskazuje na to, że były one owocem hezychastycznych praktyk i modlitwy. Na pewno nie budzi zdziwienia odkrycie, że w bibliotece klasztornej znajdowały się nie tylko dzieła z XV wieku, ale - co istotniejsze - czternastowieczne słowiańskie przekłady dzieł takich mistrzów hezychazmu jak Szymon Nowy Teolog i Grzegorz z Synaju.

Właśnie za sprawą tych i podobnych tłumaczeń (liczba tekstów bizantyjskich przełożonych na języki słowiańskie miała podwoić się w latach 1350-1450) hezychazm zaczął przenikać na tereny Rusi. Tłumaczeń takich dokonywano na górze Athos, przypuszczalnie w Konstantynopolu, z całą pewnością w Bułgarii. Jeszcze ważniejszą rolę odegrali głosiciele zawartych w nich nauk, między innymi wspomniany wcześniej metropolita Cyprian, sam będący bułgarskim tłumaczem, który zdobył doświadczenie w klasztorze na górze Athos.

Za: Duchowość chrześcijańska. Późne średniowiecze i reformacja; redakcja: Jill Raitt, współpraca: Bernard McGinn i John Meyendorff, tytuł oryginału: Christian Spirituality, Vol. 2: High Middle Ages and Reformation (Word Spirituality, Vol 17), przekład: Piotr Blumczyński, Seria MYSTERION, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011