Justin Alexander Shetler urodził się przed świtem 11 marca 1981 roku w Sarasocie na Florydzie. Miasto leży na południe od Tampy, nad turkusową tonią Zatoki Meksykańskiej, osłonięte od otwartego morza barierą białopiaszczystych wysp. Chłopiec od początku był śmiały, wcześnie zaczął raczkować i uwielbiał wodę – w wannie, nad jeziorem, na plaży. Matka Colette Susanne, zwana Suzie, i ojciec Terry zapisali go na naukę pływania dla dzieci, kiedy miał trzy miesiące. Terry pracował jako stolarz, a później zdobył dyplom z medycyny orientalnej. Suzie była asystentką nauczycielki w szkole Montessori, do której przez kilka lat chodził Justin. Wychowując syna, Suzie zachęcała go nie tylko do wypraw na łono natury, lecz także do tego, by wtopił się w przyrodę i ją poczuł. Nauczyła go, jak odróżniać drzewo kazuaryny od palmy, dotykając pnia z zamkniętymi oczami. Kiedy kupowała mu pierwszą parę butów, wybrała maleńkie zamszowe mokasyny; chciała, by czuł ziemię pod stopami. Zbierał kamienie, a kolekcję trzymał w starej skrzynce wędkarskiej. Matka nazywała go Niedźwiadkiem1.
Justina zawsze ciągnęło do wysoko położonych miejsc. W wieku dziesięciu miesięcy przestraszył Suzie, wspinając się po regale – dotarł do połowy wysokości. Kiedy był trochę starszy, zaczął chodzić po drzewach, w tym po olbrzymim dębie rosnącym na polu w ich okolicy. Nazywali ten dąb swoim drzewem genealogicznym. W chwilach zdenerwowania i smutku właził na dach domu, żeby tam posiedzieć. To był jego sposób, by ochłonąć, oczyścić umysł – myślała Suzie – ale także by spojrzeć z dystansu na otaczający go świat, jakkolwiek na razie niewielki. Chociaż Justin był samodzielnym dzieckiem, rozpaczliwie pragnął więzi z rodzeństwem.
Kiedy miał jedenaście lat, rodzice się rozwiedli, ale dzielili się opieką nad chłopcem. Dni od poniedziałku do piątku spędzał u matki, a weekend u ojca. Na ekrany wszedł wtedy Ostatni Mohikanin, Suzie zwolniła Justina ze szkoły, żeby pójść z nim na popołudniowy seans. W końcu widzieli razem film siedem razy. Przez lata Justin wielbił bohatera Sokole Oko, adoptowanego przez wodza Mohikanów białego, który rezygnuje w znacznej części z dziedzictwa europejskiej kultury, by zbudować silniejszą więź z naturą. To taka heroiczna opowieść przygodowa, która może przyciągnąć wielu chłopców. Kolejne legendarne postacie do podziwiania Justin znalazł w książkach: pożerał serie fantasy o bohaterach i magii, zanurzając się w fikcyjne światy. Był introspektywnym dzieckiem. W notatniku z ręcznie czerpanego papieru zapisywał cytaty z takich myślicieli jak Laozi, chiński filozof tradycyjnie uważany za autora traktatu Daodejing [Księga drogi i cnoty][1], czy Budda. Na jednej ze stron zanotował „nieznane chińskie przysłowie”:
Tysiące
Tysięcy rzek
Wpada do morza,
Lecz morze nigdy
Się nie napełnia –
A gdyby człowiek mógł
Zamieniać kamień w złoto,
Jego serce nadal
Nie znałoby spełnienia.
W szkole podstawowej Justin miał trochę pozytywnych doświadczeń, ale też chwile głębokiej frustracji. Ojciec powiedział mu, że będzie go wspierać na wszelkie sposoby, starać się mu pomóc w znalezieniu satysfakcji, o ile nie zagrozi to życiu chłopca.
– Uświadomiłem sobie, że nie pomagam Justinowi w radzeniu sobie z rzeczywistością, jeśli jestem dzielącym go od niej buforem – twierdzi Terry. Nigdy nie chciał hamować czy ograniczać syna.
Dwa lata po rozwodzie Suzie przeprowadziła się z Justinem do Karoliny Południowej, a pół roku później do Montany, z nowym partnerem, za którego później wyszła. To tutaj chłopiec po raz pierwszy doświadczył dzikiej przyrody amerykańskiego Zachodu, do której wcześniej przyciągały go książki. Jedna z nich, podarowana przez matkę, miała w znacznej mierze ukształtować następną dekadę jego życia.
– Jakby roznieciła ogień – zauważa Suzie.
Grandfather. A Native American’s Lifelong Search for Truth and Harmony with Nature [Dziadek. Życie rdzennego Amerykanina w poszukiwaniu prawdy i harmonii z naturą], wspomnienia opublikowane w 1993 roku przez Toma Browna Jr., instruktora szkoły przetrwania z New Jersey, opowiadały o dorastaniu autora pod okiem i w myśl nauk Tropiącego Wilka, zwiadowcy i szamana z plemienia Apaczów Lipan. „Naprawdę był jednym ze starożytnych, po części człowiekiem, po części zwierzęciem i niemal całkowicie duchem – pisał Brown w książce. – Jego domem była dzika przyroda i w dziczy poddawał wszystko próbom”. Tropiący Wilk umiał czytać naturę, znajdować lecznicze rośliny i podchodzić tak blisko tropionych zwierząt, że mógł ich dotknąć. Potrafił cofać się po własnych śladach i właściwie zniknąć. Mógł tak lekko i zręcznie iść przez świat, że nie zostawiał po sobie niczego. Był i go nie było, zawsze obecny, a jednak, jeśli chciał, niewidzialny.
Historia Tropiącego Wilka opowiadana przez Browna nabrała niemal mitycznej aury. Urodził się w latach osiemdziesiątych XIX wieku, gdzieś na amerykańskim południowym zachodzie. W wieku dziesięciu lat wyruszył na swoje pierwsze poszukiwanie wizji (rytuał przejścia), podczas której duchy przodków ukazały mu opaskę na głowę, jaką noszą zwiadowcy, i laskę szamana. Starszyzna pokazała mu ścieżkę: „By wypełnić wizję, musi najpierw przez dziesięć zim szkolić się na zwiadowcę – to jedna z najważniejszych pozycji w plemieniu. Następnie musi porzucić tę ścieżkę na kolejnych dziesięć zim i szukać ścieżki szamana i uzdrowiciela. Aż wreszcie […] będzie musiał opuścić swój lud i wędrować samotnie przez sześćdziesiąt zim, poszukując wizji i wiedzy, aż jego wizja się urzeczywistni”. Tropiący Wilk początkowo był niechętny, wahał się, czy zostawić swoich, aż jeden ze starszyzny powiedział mu, że „człowiek, który nie żyje zgodnie ze swoją wizją, żyje śmiercią”2.
Dorastając, Justin połykał książki i przewodniki Browna po dzikiej przyrodzie, z opowieściami o życiu i osiągnięciach Tropiącego Wilka i samego Browna. Suzie, widząc iskrę, która roznieciła się w jej synu, woziła go na wzgórza przy granicy z Idaho i patrzyła, jak znika w lesie ze swoim najlepszym przyjacielem, chłopcem z rdzennego plemienia, który mieszkał na pobliskiej farmie. Chodzili na piesze wycieczki, bawili się w zaroślach i szukali tropów zwierząt. Dokładnie po trzech godzinach zbiegali do niej po stoku. Justin nigdy się nie spóźnił.
Po ośmiu miesiącach w Montanie przeprowadzili się dalej na zachód, do miasteczka Beaverton, kilka kilometrów od Portland w stanie Oregon. Suzie była przyzwyczajona do częstych przenosin, bo wychowała się w wojskowej rodzinie. Jednak jej syna przeprowadzka załamała.
– Justin czuł się przez to, jakby nie miał korzeni – wspomina Suzie.
Terry pamięta, że syn był „rozgoryczony” i „zrozpaczony” z powodu wyjazdu z Montany. O tym okresie swojego życia Justin powiedział kiedyś, nieco hiperbolicznie, że do tego momentu miał już „prawdopodobnie więcej domów niż lat”. Przenoszenie się do innych miast i zmienianie szkół, kiedy był nastolatkiem, utrudniało utrzymywanie przyjaźni, a kiedy zaczął chodzić do liceum w Beaverton, był skrytym chłopakiem, uważającym się za samotnika. Pociechę znalazł w muzyce – sam uczył się grać na harfie matki, a także na mandolinie i gitarze. Najbliższą więź potrafił nawiązać z naturą.
Latem, kiedy skończył pierwszą klasę, Suzie zobaczyła na ostatniej stronie gazety „Willamette Week” ogłoszenie o szkole przetrwania w dziczy. Zadzwoniła pod wskazany numer i rozmawiała z Chris Kenworthy, instruktorką, która w latach osiemdziesiątych uczyła się u Toma Browna Jr. Justin po kilku zajęciach z Chris zaczął rozkwitać. Poznawał na żywo to, o czym czytał w książkach Browna. Kenworthy jednak szybko zorientowała się, że zainteresowania Justina wykraczają poza to, co mogła mu zaoferować. Znała pewną szkołę pod Seattle, której program oparty był na nauczaniu przyrody. Szkoła mogła dać mu szansę dalszego rozwoju i kontaktu ze społecznością podobnie myślących ludzi. Zadzwoniła więc do Jona Younga, współzałożyciela Wilderness Awareness School i pierwszego protegowanego Toma Browna Jr., i powiedziała, że uczy pewnego młodego człowieka imieniem Justin, którego apetytu sama nie jest w stanie zaspokoić.
Kiedy kończył drugą klasę, Suzie dostrzegła, że Justin potrzebuje zmiany. Dostawał dobre stopnie, ale nie odnajdywał się w strukturze klasy, nie był szczęśliwy. Zaproponowała mu umowę: jeśli obieca, że zda kiedyś maturę (egzaminy GED), by mieć dyplom szkoły średniej, ona wypisze go teraz z liceum i pośle do Wilderness Awareness School, gdzie będzie zdobywał wiedzę pod okiem Younga. Była to łatwa decyzja. Rodzice zapłacili za zakwaterowanie i wyżywienie Justina z alimentów. Kenworthy powiedziała Suzie, że chłopakowi przyznano stypendium, które pokryje koszty czesnego. W rzeczywistości, o czym Suzie wtedy nie wiedziała, Kenworthy przez lata płaciła czesne z własnej kieszeni3.
Kiedy w czerwcu 1997 roku Suzie odwiozła syna do Wilderness Awareness School – po kilkugodzinnej podróży na północ przez lasy iglaste stanu Waszyngton – Justin był w euforii.
– Jak motyl wyfruwający z kokonu – wspomina Suzie. – Po prostu rozkwitł i poleciał. Było jasne, że znalazł się we właściwym miejscu.
W dniu przyjazdu Justina Young prowadził w lesie zajęcia o języku ptaków. Mówił grupce uczniów, że ptaki sygnalizują zbliżające się zagrożenie świergotem i trzepotem skrzydeł z dwuminutowym wyprzedzeniem. Kiedy grupa się uciszyła, żeby nasłuchiwać, przeleciała nad nimi fala rudzików i drozdów, a Young szepnął do jednej z osób, by nastawiła stoper na dwie minuty. Mijały kolejne sekundy, aż usłyszeli ciężkie kroki i trzask łamanych gałązek krzaków jeżyn. Kiedy stoper zapikał, z paproci wyłonił się Justin i zobaczył stojącą w półkolu grupę, która czekała na niego w ciszy. Chłopak miał już ponad metr osiemdziesiąt wzrostu, a rozjaśnione słońcem brązowe włosy do ramion związywał w kucyk. Zdziwił się, widząc, że się go spodziewali.
– Aż tak było mnie słychać? – spytał.
Tego dnia przysiągł sobie, że zostanie mistrzem cichego poruszania się w przyrodzie.
– Gdybyś mi powiedział, że muszę wejść po drabinie z ziemi na księżyc, żeby osiągnąć ten poziom wiedzy – oznajmił Justin Youngowi – zrobiłbym to natychmiast4.
Wprowadził się do rodziny Youngów, która mieszkała na ostatnim piętrze domu pewnego strażaka w miasteczku Duvall, w pobliżu siedmiohektarowej działki, na której działała szkoła. Znajomi z tamtego okresu wspominają upodobanie Justina do ubierania się w moro i kolory ziemi, a także nieschodzący mu z twarzy bezczelny uśmiech oraz nienasycony pęd do nauki. Zapisał się oficjalnie do Wilderness Awareness Community School, odnogi WAS przeznaczonej specjalnie dla nastolatków, której współzałożycielką była Anne Osbaldeston.
– Entuzjastyczny chłopak, który był superpodekscytowany wszystkim, co robiliśmy, i już bardzo dużo wiedział – tak go wspomina Osbaldeston. – Powiedziałabym, że już wtedy, w wieku piętnastu lat, wiedział o przyrodzie znacznie więcej ode mnie.
„Szkoła” składała się z kilku chat, jurt i zadaszeń z brezentowych płacht, przez co nazywano ją Tarpolonią (czyli Brezentownią). Każdy dzień przynosił nowe zadania i nauki. Język ptaków był jednym z pierwszych formatywnych zajęć – chodziło nie tylko o rozpoznawanie gatunków po charakterystycznych głosach, ale także o nauczenie się, co sygnalizują poszczególne intonacje i oscylacje. Słuchacze uczyli się, jak samodzielnie zrobić łuki ogniowe i ręczne świdry ogniowe i jak za ich pomocą rozniecić ogień, jak zbudować w lesie szałas, w którym spędzą noc, jak rozpoznawać i zbierać jadalne rośliny. Na długiej piaszczystej łasze nad pobliską rzeką ćwiczyli orientację w terenie i tropienie zwierząt. Z pozoru aktywność w szkole sprowadzała się do tego, że grupa nastolatek i nastolatków spotykała się w plenerze, by poznawać przyrodę, uczyć się i czytać o ekologii oraz zdobywać umiejętności przetrwania w dziczy. Jednak uczniowie i nauczyciele z tamtego okresu wspominają ją jako ujście dla energii i emocji, umożliwiające wyrażanie siebie. Miało to ogromne znaczenie dla części nastolatek i nastolatków, którzy w przeciwnym razie mogliby na różne sposoby wypaść z systemu społecznego. Anne Osbaldeston zasługę przypisuje w znacznej mierze Jonowi Youngowi.
– Jest trochę jak przedłużacz podłączony do gniazdka w ścianie, do którego mogą podłączyć się inni – mówi. – Kiedy ludzie przychodzili do szkoły, nagle jakby się rozświetlali, zapalali się do kontaktu z naturą, ale także zaczynali naprawdę czuć łączność z sobą i swoimi talentami.
Jason Knight, kilka lat starszy od Justina, też mieszkał u rodziny Youngów. Spał z Justinem na jednym łóżku piętrowym, na tyłach domu. Chłopcy zaczęli przyjazną rywalizację, motywowali się wzajemnie, żeby ukończyć opracowany przez Younga kurs przyrodoznawstwa: Kamana Naturalist Training Program. W ramach kursu trzeba było zapełnić rysunkami i obserwacjami pięćdziesiąt dwustronicowych dzienników gatunków z sześciu różnych kategorii, takich jak: drzewa i inne rośliny, ptaki i ssaki. Inny zestaw dzienników, w którego uzupełnianiu konkurowali, opierał się na liczącej ponad pięćset pozycji liście obserwacji z tropienia. Przypominało to zabawę w poszukiwanie skarbów – z wielkim rozmachem i w dzikiej przyrodzie. Każdy punkt z listy był bardzo konkretny: ślady stojącego kojota, ślady siedzącego kojota, ślady kojota idącego powoli, idącego szybko, galopującego; odchody kojota zawierające szczątki zwierząt, zawierające pióra, zawierające jagody lub szczątki roślin. I tak dalej.
– Nie uczyliśmy się do sprawdzianu – wspomina Knight. – Staraliśmy się nauczyć tych rzeczy tak, żeby nigdy ich nie zapomnieć.
Justin był mistrzem zwłaszcza w rozpalaniu ognia. W tylnej kieszeni spodni zawsze nosił swój świder ogniowy.
– Mnie uzyskanie pierwszego żaru zajęło dziewięć miesięcy – opowiada syn Jona Younga, Aidan, o trzy lata młodszy od Justina – a jemu nie sprawiało to żadnego problemu.
Justin postawił sobie wyzwanie, żeby rozniecać ogień tak szybko jak ktoś z zapalniczką. I udało mu się, jak zapewnia Aidan:
– Uzyskiwał żar w ciągu piętnastu sekund.
Wilderness Awareness School uczyła nie tylko umiejętności przetrwania. Często posługiwała się pewnym holistycznym modelem, który można odnieść do społeczeństwa, społeczności czy klasy. Jon Young nazywał go 8 Shields (8 Tarcz), bo opierał się na ośmiu głównych kierunkach wskazywanych przez kompas, a każdemu z nich przypisany był pewien archetyp. Justin okazał się najsilniej związany z północnym wschodem, reprezentowanym w modelu przez niebo i ptaki, i znanym jako przestrzeń wielkiej tajemnicy, duchowości i świętej mocy. W cyklu pór roku północny wschód odpowiadał późnej zimie, co łączyło się z urodzinami Justina na początku marca. Jeśli chodzi o fazy życia, kierunek ten symbolizował zarówno poczęcie, jak i śmierć, odrodzenie się i przejście z jednego stanu w inny. W fazach dnia zaś odpowiadał godzinom tuż przed świtem, a właśnie o tej porze Justin przyszedł na świat.
Jako nastolatek znalazł w tej szkole naturalny we własnym odczuciu sposób wyrażania siebie, a także społeczność podobnie myślących mentorów i rówieśników. Należała do nich Doniga Markegard, dziewczyna w wieku Justina, która przyjechała tu rok wcześniej, latem 1996 roku.
– Podniósł wszystkim poprzeczkę – wspomina.
Inni często porównywali go do Tarzana z uwagi na jego niezależność, Rambo z powodu odwagi i He-Mana ze względu na siłę. Justin był też w grupie przecherą, żartownisiem – często po cichu znikał w głębi lasu, żeby potem straszyć innych, którzy nie uważali. Markegard zauważyła jednak, że źle znosił niepowodzenia i sam siebie traktował surowo, kiedy doszedł do ściany.
Wyrobił sobie opinię śmiałego i zuchwałego, chętnego zaryzykować wszystko, by osiągnąć swoje cele. Nastolatkowie ze szkoły, ubrani na czarno albo w moro, często próbowali wymknąć się z domu i wejść do całodobowego supermarketu QFC w środku miasteczka, tak żeby nikt ich nie zauważył. Czasem „podbijali stawkę”, wzywając policję – dzwonili z fałszywą informacją, że widziano kręcących się koło sklepu podejrzanych osobników. Jeśli grupie udało się umknąć policji, uznawano to za wyjątkowe osiągnięcie.
– Chyba nigdy nas nie namierzono – mówi po latach Aidan Young.
– Justin zdecydowanie był ryzykantem – wspomina Knight. – Część nastolatków biorących udział w takich programach podchodziła do tego tak ambitnie, że łazili cały czas boso, a zimą nosili koszulki i krótkie spodenki, chociaż był mróz.
Justin należał do tej podgrupy. Kiedy usłyszał o legendarnym wyzwaniu polegającym na przebiegnięciu dwudziestu czterech kilometrów przy jednoczesnym trzymaniu wody w ustach, tak by jej nie połknąć, zaczął wstawać dobrze przed świtem, żeby ćwiczyć – o czym wiele osób wtedy nie wiedziało – aż dokonał tego wyczynu. A kiedy w szkole wykład wygłosił pewien arborysta, Justin patrzył jak zaczarowany, gdy ten zademonstrował, jak po latach treningu nauczył się spadać z drzewa i bezpiecznie lądować na ziemi, łapiąc się konarów i je puszczając, tak by stopniowo spowalniać lot w dół. Następnego dnia Justin wdrapał się na strzelisty cedr i puścił się, będąc blisko wierzchołka. Spadając przez gałęzie, nie zawsze zdołał je chwycić w odpowiedniej chwili, co najmniej sześć metrów przeleciał bezwolnie jak szmaciana lalka i walnął głową o ziemię, o włos unikając rozłupania czaszki o stos kamieni.
– Cud, że nie zginął – twierdzi Aidan Young.
Justin potrafił być zuchwały i lekkomyślny, ale zazwyczaj wychodził z takich przygód prawie bez szwanku. „Uważaj, co przy nim mówisz” – często powtarzali sobie jego instruktorzy.
Centralnym punktem Wilderness Awareness School był Linne Doran (co po gaelicku znaczy Staw Wydry). To płytki staw o przejrzystej wodzie, z widocznymi na mulistym dnie powalonymi drzewami. Wielu uczniów wybrało sobie nad nim miejsce, do którego codziennie wracali, żeby obserwować i zapisywać naturalne zmiany w otaczającej przyrodzie.
– Z pozoru to bardzo proste – opowiada Osbaldeston. – Codziennie, o różnych porach dnia, idź posiedzieć w tym samym miejscu w naturze, czasem przez krótszy, czasem dłuższy czas.
Jednak, jak wyjaśnia, dawało to uczniom zdolność poczucia bardzo głębokiej więzi z danym miejscem, co z kolei – według przyjętej tu filozofii – pozwalało miejscu zacząć przyjmować tę osobę do siebie, jakby do domu. Tę zdolność, zauważyła Osbaldeston, wielu uczniów zabrało ze sobą w świat. Knight miał swoje miejsce nad wypływającym ze stawu strumieniem. Justin – na pniaku starego cedru na cyplu wchodzącym ostrogą w wodę. Czasami przynosił ziarno dla ptaków i trzymał je na wyciągniętej dłoni. Sikorki w końcu się do niego przyzwyczaiły i ochoczo przylatywały, żeby się posilić, a po chwili śmignąć dalej.
– Justin miał wyjątkowy talent – twierdzi Aidan Young i dodaje, że wydawał się pochodzić wprost od Tropiącego Wilka. Był nawet podobny do niego fizycznie, wysoki i chudy, ale silny i w świetnej kondycji. A jego niebieskie oczy robiły na ludziach niezatarte wrażenie. – To były oczy wilka – zauważa Aidan. Jedyną znaną mu osobą, która miała takie oczy, był Tom Brown Jr. – Miały w sobie tę samą intensywność5.
Po dwóch latach Jon Young zrozumiał, że kolejnym krokiem Justina powinna być nauka w mekce edukacji dzikiej przyrody, znajdującej się na drugim końcu kraju – w Tracker School (Szkole Tropicieli). Tom Brown Jr. założył ją w 1978 roku w Pine Barrens, lasach sosnowych południowo-wschodniego New Jersey, z bazą zwaną Primitive Camp. Wyszkolił tu tysiące ludzi w sztuce przetrwania, tropieniu i przyrodoznawstwie. Przez kilkadziesiąt lat nie tylko zyskał renomę nauczyciela erudyty, ale także grono wiernych uczniów, którzy pod jego okiem doskonalili umiejętności praktyczne i chłonęli jego filozofię świadomego kontaktu z naturą. Legendarna historia Browna jako tropiciela i edukatora sztuki przetrwania, często przytaczana w jego książkach i wykładach, zaczęła się w latach pięćdziesiątych XX wieku. Kiedy miał siedem lat i szukał skamieniałości nad strumykiem, poznał chłopca w podobnym wieku o imieniu Rick. Ten przedstawił Browna swojemu dziadkowi, tropicielowi i szamanowi z plemienia Apaczów Lipan, zwanemu Tropiącym Wilkiem6. „Zadawał nam pytania, które prowadziły nas do odpowiedzi, ale sam odpowiedzi nigdy nam nie udzielał – pisał Brown. – Nauczył mnie widzieć i słyszeć, chodzić i zachowywać ciszę. Nauczył mnie, jak być cierpliwym i zaradnym, jak wiedzieć i jak rozumieć”7. W wieku osiemnastu lat Brown postanowił przetestować zdobyte umiejętności. Wyrzucił swoje rzeczy i ubranie i wszedł nago do sosnowego lasu Pine Barrens. Przetrwał tam cały rok, budując szałasy i samodzielnie zdobywając pożywienie. „Wszedłem do Barrens nagi, a wyszedłem dziesięć kilo cięższy, całkowicie zrelaksowany, dwa razy silniejszy i w znakomitej formie”8 – powiedział Brown w wywiadzie dla magazynu „National Wildlife” w 1984 roku. Dzięki takim wyczynom zrobiło się o nim głośno, a lokalne władze zaczęły korzystać z jego pomocy w tropieniu zbiegów podejrzanych o poważne przestępstwa, od napaści z bronią w ręku po gwałt. Pomógł rozwiązać kilka spraw dotyczących zaginionych osób. Kiedy „New York Times” opublikował artykuł o jednej z nich9, zaproponowano Brownowi napisanie książki, którą wydał w 1978 roku. Zatytułowana The Tracker. The True Story of Tom Brown, Jr. [Tropiciel. Prawdziwa historia Toma Browna Jr.], przemówiła do szczególnej grupy ludzi, którzy czuli, że coraz bardziej oddalają się od natury, i chcieli nauczyć się, jak na nowo stworzyć z nią więź. W tym samym roku, w którym ukazała się książka, Brown założył Tracker School.
Rok w rok słuchacze tłumnie ciągnęli na jego kursy, a Brown błyskawicznie zyskał w kręgach surwiwalowców status legendy. Jego biegłość w tropieniu i zwiadzie była niewątpliwa, ale krytycy wytykali mu zawłaszczanie kultury i teologii rdzennych Amerykanów. Niektórzy nazywali go „plastikowym szamanem”. Wielu sceptycznych czytelników kwestionowało też mit założycielski – historię o Tropiącym Wilku, który zmarł, kiedy Brown był nastolatkiem. Wątpliwości budziło to, ile Brown nauczył się od niego, a ile zaczerpnął od innych osób i z innych tradycji10. Większości jego uczniów to nie obchodziło, a opowieści Browna zainspirowały tysiące ludzi, w tym Justina.
Latem 1999 roku Jon Young przywiózł do Tracker School Justina i Markegard, dwoje swoich najzdolniejszych uczniów, i przedstawił ich jako następne pokolenie elitarnych surwiwalowców. Zostali przyjęci na kurs wprowadzający, ale mogli także brać udział w bardziej zaawansowanych zajęciach i mieszkać na terenie szkoły. Justin spędził tam półtora roku i skończył przez ten czas kilkanaście kursów. Dorośli słuchacze, a nawet niektórzy instruktorzy, byli często zdumieni umiejętnościami i zaangażowaniem osiemnastolatka11.
Wiele osób, trafiając do Tracker School, pragnęło czegoś więcej niż nauczyć się surwiwalu. Według kilkorga byłych uczniów i uczennic szkoła miała także mroczniejszą stronę. Przyciągała ludzi wyrzekających się dotychczasowego życia i szukających miejsca, które zapewniłoby im wsparcie, grunt pod nogami i poczucie przynależności. Do tej grupy zaliczał się Dan Stanchfield, który został mentorem Justina. Pochodził z Kalifornii, ale przez pewien czas mieszkał w kompleksie kościelnym w Iowa, gdzie pod wpływem indoktrynacji przyłączył się do wyznawców Church of the Living Word (Kościoła Żywego Słowa), zwanego też Living Word Fellowship (Bractwem Żywego Słowa). Jak dziś mówi, była to „ekumeniczna sekta chrześcijańska”. Porzucił ją w 1995 roku i po przeczytaniu The Tracker przyłączył się do społeczności w Tracker School.
– Nasz umysł chce ze wszystkiego wytworzyć znaczenie, nasze życie musi mieć sens – mówi Stanchfield. – A to sprawia, że ludzie często wpadają w pułapki. Życie jest znacznie prostsze, niż chcemy wierzyć, chociaż nie będziemy nic wiedzieć na pewno, dopóki nie przejdziemy na drugą stronę.
Spośród tysięcy kursantów, którzy przyjeżdżali do Tracker School w latach dziewięćdziesiątych, część chciała zdobyć konkretne umiejętności przetrwania w dziczy, by w ten sposób przybliżyć się do pierwotnych tradycji, część po prostu pragnęła ucieczki, a niektórych przyciągały oparte na naturze duchowość i filozofia.
Tracy Frey, wtedy absolwentka college’u, która w szkole została bliską przyjaciółką Justina, wspomina, że elementy duchowe zajmowały tu ważne miejsce, uczono ich obok umiejętności praktycznych.
– To światło przewodnie dla zagubionych chłopców – twierdzi Frey. – Przywodzi ich bardzo blisko znalezienia czegoś, co w istocie wypływa z wnętrza, ale nie doprowadza ich do końca. I gubią się coraz bardziej, bo to dezorientuje.
Justin przybył tu z głębokim, silnie zakorzenionym spirytualizmem, wiarą w możliwość istnienia większego prądu – „ducha, który porusza się we wszystkim”, jak mówiono w tych kręgach.
– Był zasadniczo przekonany, że na świecie jest wielu ludzi, którzy zamykają się na tę możliwość, a on nie zamierzał być jednym z nich – mówi Frey.
Justin wychował się w otwartym religijnie domu. Jego ojciec Terry pochodził z rodziny menonitów, żyjących na niewielkiej farmie w Pensylwanii, ale szybko odszedł od tej wiary i, jak wiele osób we wczesnych latach siedemdziesiątych, zainteresował się duchowością i filozofią Wschodu. Po skończeniu szkoły średniej wyjechał do południowej Kalifornii, żeby zamieszkać w hipisowskiej komunie, gdzie, jak wspomina, często zażywał pejotl, LSD i palił zioło.
– Zdecydowanie było to bardzo duchowe doświadczenie – twierdzi.
W 1972 roku, w wieku dziewiętnastu lat, został powołany do sił powietrznych amerykańskiej armii podczas wojny w Wietnamie. Naprawiał sprzęt radiowy i radarowy oraz centrale aerometryczne dla myśliwców. Dwa lata później, tuż przed przejściem do rezerwy, pojechał do Red Rocks Park, niedaleko bazy wojskowej w Kolorado, w której stacjonował. Wspiął się na gigantyczne głazy i oglądał wschód słońca.
– Kiedy siedziałem tam na szczycie, wyglądało to tak, jakby można było sięgnąć wzrokiem aż do Omahy – wspomina. – Rozciągała się przede mną cała wielka równina. A kiedy wzeszło słońce, miałem wizję.
Uświadomił sobie, że dotąd żył za zasłoną i że mógłby przez cały czas doświadczać takiego podszytego respektem zachwytu, gdyby tylko potrafił usunąć filtry.
Terry przeprowadził się do Sarasoty, przestał brać narkotyki i wszedł na ścieżkę umożliwiającą zdobycie czarnego pasa w aikido. Został też wegetarianinem, zamieszkał w aśramie i zaczął uczyć się jogi w ośrodku Light of Yoga Society, założonej w 1971 roku organizacji, która przekształciła się później w American Yoga Association. Przez cztery lata praktykował jogę po trzy godziny dziennie. Latem 1977 roku stowarzyszenie zorganizowało wyjazd do Indii, w ramach którego Terry i czterdzieścioro innych Amerykanów i Amerykanek polecieli do Delhi, a stamtąd pojechali na północ do Kaszmiru, gdzie spędzili miesiąc. Mieszkali na barkach na jeziorze Dal w Śrinagarze i zwiedzali miejsca ważne dla hinduizmu.
– Pod wieloma różnymi względami otworzyło mi to oczy – twierdzi Terry.
Podczas pobytu w Kaszmirze odwiedził poświęconą Śiwie świątynię Śankaraćarja stojącą na szczycie wzgórza niedaleko Śrinagaru. Złożył ofiarę przed półtorametrowym błyszczącym czarnym kamiennym lingamem, fallicznym obiektem symbolizującym twórczą energię Śiwy. Odprawił rytuały, a następnie usiadł w sanktuarium świątyni. To, co zdarzyło się po chwili, ukształtowało resztę jego życia.
– Było to najmocniejsze przeżycie, jakiego kiedykolwiek doświadczyłem – opowiada. – Jakby nagłe olśnienie. Przemożne, wszechogarniające doznanie, wynikające z przebywania w obecności tego kamienia. – Doznanie było zarówno fizyczne, jak i umysłowe. – Jak gdybym usłyszał głos, który mówił: „A może patrz tak, żeby zobaczyć to, co naprawdę jest? Zobacz, co tu jest, zamiast wiedzieć i próbować potwierdzić założenie”.
Terry zszedł po schodach świątyni jako wierzący i dotąd uważa ten wyjazd za kluczowy moment w swoim życiu. W rodzinnym domu Justina na Florydzie, w którym mieszkali, zanim jego rodzice się rozwiedli, pozostały ślady indyjskich wpływów: na ścianach ojciec powiesił plakaty przedstawiające hinduistycznych bogów, w tym Saraswati – boginię muzyki i wiedzy, oraz Ramę – główną postać hinduskiego eposu Ramajana, symbolizującą obowiązek, honor i odpowiedzialność jednostki – czyli dharmę, kosmiczny porządek i właściwy sposób życia. Był tu też ołtarzyk przykryty jedwabnym szalem, na którym Terry umieścił miedzianą wazę z wodą, kadzidło i figurkę Ganeśi, uwielbianego boga z głową słonia. Przed tym ołtarzykiem praktykował medytację, jogę i czytał hinduistyczne teksty.
Duchowość matki Justina wywodziła się głównie z Eckankaru, ruchu religijnego, do którego Suzie należała przez większość życia. Założył go w 1965 roku Amerykanin Paul Twitchell. Religia ta opierała się na wierze, że każdy ma wieczną duszę, odradzającą się wciąż w nowym ciele. Twitchell pozbierał aspekty różnych wierzeń i nauk duchowych przewodników z całego świata, między innymi zaczerpnął pojęcia karmy i reinkarnacji z hinduizmu, i stworzył religię, w której przez doświadczenia duchowe każdy może realizować własne przeznaczenie, by przybliżyć się do Boga. Suzie wychowywała syna zgodnie z zasadami Eckankaru, a spośród nauczycieli będących inspiracją dla tej religii, Justina żywo zainteresował Laozi, który, jak mówiła opowieść, zamieszkał w jaskini w Himalajach i tam przez wiele lat medytował. Wizje i sny uważano za przewodnią siłę, której należało słuchać i którą trzeba było szanować; sny należało zapisywać zaraz po przebudzeniu. W dzieciństwie Justin prowadził dziennik snów, zastąpiony później, kiedy był starszym nastolatkiem, dziennikami przyrodniczymi.
Suzie nigdy nie naciskała syna, by podążał tą samą drogą, co ona.
– Znajdź własną prawdę – mówiła mu – bo musisz iść przez ten świat samodzielnie.
I tak właśnie zrobił. Przez dwa lata spędzone w Wilderness Awareness School miał stały kontakt z duchowością i filozofią rdzennych Amerykanów, bo szkołę odwiedzali ludzie ze starszyzny plemiennej. Gilbert Chodzący Byk z plemienia Lakotów, prawnuk legendarnego Siedzącego Byka, przygotował koło szkoły teren ceremonialny i organizował dla uczniów szałasy potów[2] oraz duchowe rytuały przejścia.
– W tygodniu studiowaliśmy przyrodę, a w weekendy duchowość z Gilbertem Chodzącym Bykiem – wspomina Doniga Markegard.
W Tracker School Justin poznawał i chłonął światopogląd Toma Browna Jr. i Tropiącego Wilka z pierwszej ręki, a nie z książek. Historia Tropiącego Wilka – archetypicznego mistrza, który wybiera sobie ucznia i przekazuje mu mądrość świata – silnie do niego przemawiała, podobnie jak koncepcja wyprawy w poszukiwaniu wizji.
Tak jak wcześniej Tropiący Wilk, Brown wyruszył na własne poszukiwania, co opisał w The Vision. The Dramatic True Story of One Man’s Search for Enlightenment [Wizja. Dramatyczna prawdziwa historia poszukiwania oświecenia]. „Wraz z każdym mijającym wydarzeniem wszystko stawało się jaśniejsze, pojawiały się odpowiedzi na pytania o siebie samego i poczułem głęboką więź z moim »ja« – czytamy w książce. – Nagle wiedziałem już, kim jestem, dokąd zmierzam i co naprawdę chcę robić w życiu. Ból i dyskomfort znikły, mój umysł przestał walczyć z ograniczeniami wyprawy, wcześniej kojarzącymi się z więzieniem, i poszerzył się, by stać się tą wyprawą, tą dziką przyrodą”. Czwartego dnia Brown wyszedł z lasu sosnowego Pine Barrens odmieniony. Zobaczył leżącą przed nim drogę: „Musiałem wybrać czystą rzeczywistość, pełną emocjonujących doświadczeń, przygód i intensywności – życie pełne zachwytów raczej niż życie w komforcie, bezpieczeństwie i nudzie, jakie wybierali wszyscy inni”. Życie Tropiącego Wilka i Toma Browna Jr. przypominało przypowieści i baśnie, sprowadzało się do wielkich czynów i dążenia do głębszego zrozumienia świata. Ich historie miały wymiar nie tylko mityczny, lecz wręcz kosmiczny. I były przekazywane tysiącom młodych czytelników takich jak Justin, którzy nabrali nienasyconego apetytu, by zrozumieć, co kryje się pod powierzchnią.
Dzięki temu, czego Justin nauczył się w tych szkołach, skrystalizował się jego nowy światopogląd, w którym natura jest czymś więcej niż sumą poszczególnych części, czymś więcej niż jakiekolwiek drzewo, zwierzę czy istota – stanem łączności, który, jak pisał Brown, „najlepiej widać w przepływie wzajemnych oddziaływań”. Cel polega na tym, by umieć dostrzec te powiązania – przez trenowanie świadomości, naukę i obserwacje przyrody. „Próba prowadzenia życia duchowego we współczesnym społeczeństwie jest najtrudniejszą ścieżką, jaką można podążać” – powiedział kiedyś Tropiący Wilk, jak cytuje Brown. „To ścieżka bólu, izolacji i zachwianej wiary, ale też jedyny sposób, w jaki można urzeczywistnić naszą Wizję. Zatem prawdziwą Wyprawą jest życie zgodne z filozofią Ziemi w obrębie ograniczeń człowieka. Nie potrzebujemy żadnego kościoła ani świątyni, by szukać spokoju, gdyż naszymi świątyniami są świątynie przyrody”12.
Przez wiele lat Justin żył tymi właśnie filozoficznymi i duchowymi ideami. Zarówno jego matka w Oregonie, jak i ojciec na Florydzie w pełni wspierali go w wyborze tej ścieżki. Przyroda, czuł Terry, jest najlepszą nauczycielką. Jednak nawet z drugiego końca kraju dostrzegał, że jego syn pakuje się w coraz bardziej ryzykowne sytuacje, żeby sprawdzić, co może znaleźć w skrajnościach.
– To był ten rodzaj duchowości, który bierze się z doświadczeń bliskich śmierci. Justin w bardzo młodym wieku zdał sobie sprawę, że może czerpać takie doznania z robienia niebezpiecznych rzeczy – mówi Terry. – Za każdym razem, kiedy mierzysz się ze śmiercią i wygrywasz, bardziej czujesz, że żyjesz13.
Podczas pierwszego lata w Tracker School Justin pomagał nauczycielom przy nowym programie – Tropy kojotów, pierwszym skierowanym do dzieci. Prowadziła go Tracy Frey.
– Nie miałam zamiaru całymi godzinami badać jednego tropu ani tak strasznie długo siedzieć w jednym miejscu – opowiada. – To nie w moim stylu, nie chciałam tego robić, ale Justin owszem.
Wcielał się w różne role: mentora, instruktora, surwiwalowca.
– W każdej czuł się absolutnie komfortowo – twierdzi instruktorka Brittany Ceres – więc bardzo łatwo było mu wchodzić w czyjąś skórę i w pełni wykorzystywać wiążący się z tym potencjał.
Jednym z młodych uczniów Justina był wtedy Liam Purvis, który wspomina, że Justin często podkreślał, iż „przesuwanie granic” umiejętności i komfortu doprowadzi do głębszego zrozumienia świata.
– Bezpieczeństwo i wygoda to eufemizmy oznaczające śmierć – mawiał często na zajęciach Tom Brown Jr., jak wspomina były instruktor Tom McElroy. Justin tę maksymę nie tylko wziął sobie do serca, ale też wprowadzał w życie.
– Kiedy mnie strach mówił „nie”, Justin nawet się nie wahał – twierdzi McElroy.
Gdy Justin przyjechał do Tracker School, McElroy, wówczas dwudziestojednoletni instruktor, miał za sobą kilka lat nauki na kursach w szkole, które później też prowadził. Szybko zbliżyli się do siebie. Często wyruszali na wielodniowe wyprawy, by tropić zwierzęta w Pine Barrens. McElroy opowiada, że Justin był zauroczony filozofią Browna, wyznawał idealizm dotyczący życia z zasobów natury, a także tego, co może przynieść posuwanie się do skrajności. Wielu znajomych Justina z tamtego okresu pamięta, że instruktorzy mieszkali w sporym domku, który był pozostałością po starym obozie skautowskim, i że pewnej zimy Justin postanowił się sprawdzić.
– Wszyscy mieliśmy przytulne pokoje w domku, ale Justin zbudował tuż przed frontowymi drzwiami szałas, w którym spał nawet podczas zamieci – wspomina McElroy.
Justin podróżował też z Jonem Youngiem i grupą uczniów po całych Stanach Zjednoczonych, by asystować w zajęciach świadomego kontaktu z dziką przyrodą. W Idaho uczyli tropienia wilków i zostali zatrudnieni do zbierania danych o tych drapieżnikach, których populację starano się właśnie odbudować w tym stanie. Justin wykorzystywał każdy dzień, każdą okazję, by się sprawdzać i zaczerpnąć jak najwięcej od instruktorów, swoich uczniów i otaczającej go natury. Po prostu chciał się uczyć i jeśli czuł, że ktoś może mu coś zaoferować, otwierał się na to. Ta jego cecha sprawiała, że we Frey budził się instynkt opiekuńczy, niczym u starszej siostry. W pożegnalnej notce nabazgranej w jednym z zeszytów Frey z Tracker School na zakończenie zajęć Justin nazwał ją zresztą „starszą siostrą, której nigdy nie miałem”.
– Ludzie namawiali go do najróżniejszych rzeczy, bo było wiadomo, że je zrobi – tłumaczy Frey. – Ja zawsze chciałam się upewnić, że jest bezpieczny.
W sierpniu 2000 roku Young razem z Markegard, Knightem i Justinem mieli wrócić do Idaho, żeby kontynuować badania nad wilkami. Justin prowadził pickupa Knighta autostradą międzystanową numer 80 przez Nebraskę. Jedna z córek Younga siedziała na fotelu pasażera, a Knight spał na pace pod plandeką. Pamięta, że obudził go wstrząs.
– Poczułem się, jakby ktoś wrzucił mnie do miksera – opowiada. Samochód przewracał się i koziołkował. – Nie wiem, jak to się stało, że wylądowałem na poboczu.
Pobiegł do auta – leżało na boku, na stronie kierowcy – i kiedy zaczął pomagać młodej kobiecie wydostać się z kabiny, dostrzegli, że szosą pędzi w ich kierunku ciężarówka. Zdążyli odskoczyć od wraku w bezpieczne miejsce kilka sekund przed tym, jak ciężarówka uderzyła w przewróconego pickupa, z Justinem w środku, przesuwając samochód kilkadziesiąt metrów dalej po autostradzie. Wrócili biegiem do wraku. Zobaczyli Justina zakleszczonego w sprasowanej kabinie.
– Myśleliśmy, że nie żyje – wspomina Knight.
Funkcjonariusz policji stanowej, który przyjechał na miejsce, stwierdził, że jeszcze nigdy nie widział, żeby ktoś przeżył tak poważny wypadek. Knight pamięta, jak Justin wił się i krzyczał z bólu w szpitalu. Miał pęknięte kręgi, a na głowie ranę, na którą trzeba było założyć piętnaście klamer. Całe jego ciało było pokaleczone szkłem z rozbitej przedniej szyby.
Kiedy wrócił do Oregonu, by wydobrzeć, zwierzył się matce, że jako kierowca czuł się winny, że naraził przyjaciół na niebezpieczeństwo. Nie pamiętał, co się stało w ostatnich sekundach przed wypadkiem. Na tym odcinku autostrady dochodziło wcześniej do kolizji z jeleniami, jak powiedział Knightowi policjant stanowy, ale Justin zadręczał się myślą, że może przysnął za kierownicą. Powiedział matce, że wydawało mu się, że umarł i wrócił do życia – że w tym momencie czyśćca ktoś lub coś oznajmiło mu, że jeszcze nie pora umierać. To nim wstrząsnęło. Kiedy wracał do zdrowia, stał się bardziej ponury i zamyślony.
Po zaledwie kilku tygodniach rekonwalescencji w domu Justin zdążył jeszcze dołączyć do ekipy tropiącej wilki w Idaho, a później wrócił do Tracker School. Długie włosy trzeba było mu zgolić, odsłaniając klamry w czaszce, ale Frey widziała, że wypadek zostawił po sobie nie tylko fizyczne blizny. Pamięta, że w dniu powrotu przytulała go przez godzinę, pocieszając i mówiąc mu, że warto dać sobie czas na uleczenie ciała i duszy, że nie ma w tym nic złego, a on płakał. Przez wiele dni prawie się nie odzywał.
– Po raz pierwszy uświadomił sobie, że nie jest niezwyciężony – ocenia McElroy.
Kraksa okazała się także dramatycznym punktem zwrotnym w duchowości Justina.
– Przez cały czas słyszał przekaz, że ma powołanie, pewien wyższy cel – twierdzi Frey. – Aż tu nagle o mało nie zginął.
Po wypadku zaczął odchodzić od wszystkiego, w co wcześniej wierzył.
– Była w nim pustka, której nie umiał zapełnić, więc szukał coraz dalej i dalej – uważa Aidan Young. – Był tak zdolny i błyskotliwy, że mógłby robić wszystko, ale chyba szukał na ziemi czegoś, czego brakowało mu wewnątrz, i usiłował ten brak naprawić od zewnętrznej strony. To zaczęło się po wypadku, poczuł się kompletnie zagubiony.
Incydent, w którym omal nie stracił życia, mógł przybliżyć go do duchowości, ale stało się inaczej – Justin stracił wiarę i stał się sceptyczny co do istnienia siły wyższej w jakiejkolwiek postaci, choć wcześniej czuł, że taka siła nad nim czuwa. Ostatecznie rozstał się wtedy z Eckankarem, jak wspomina matka, i wkroczył już zupełnie na własną ścieżkę do duchowego spełnienia. Pewnego dnia, kiedy leżał w domu, wracając do zdrowia, powiedział: „Bóg jest dla mnie za wielki”. Ta idea była dla niego zbyt przytłaczająca, zbyt potężna, nie mieściła mu się w głowie.
– Nie potrafił objąć jej umysłem – twierdzi Suzie. – Nie znajdował odpowiednich ram. Nie miał kontekstu.
Wypadek zostawił po sobie także inne pamiątki. Co jakiś czas odprysk szkła z przedniej szyby, jeden z wielu, które wbiły mu się w ciało pod skórą, wychodził na powierzchnię. Początkowo w takiej sytuacji Justin jechał do lekarza, żeby ten usunął mu szklane odłamki. W końcu już tylko wręczał któremuś z przyjaciół kawałek obłupanego, ostrego jak brzytwa obsydianu, z prośbą, by mu je wyciął. Trauma po wypadku wciąż się utrzymywała.
– Jakby nie mógł uciec przed tym zdarzeniem, które zakwestionowało wszystko, co się dla niego liczyło – wspomina Frey.
Aidan Young zauważył, że Justin nigdy nie porzucił roli mentora i osoby wywierającej pozytywny wpływ na innych.
– Ale jedna rzecz się zmieniła – dodaje. – Jego błysk w oku. Nigdy więcej go nie widziałem. Kiedyś zawsze był pogodny, radosny. Po wypadku ta osoba znikła.
Harley Rustad
Zaginiony w Dolinie Śmierci
