Celem tej notatki jest naszkicowanie jednego rozdziału takiej historii.
Sześć wieków przed erą chrześcijańską rapsod Ksenofanes z Kolofonu, znużony homeryckimi wierszami, które recytował, wędrując z miasta do miasta, napiętnował poetów za przypisywanie bogom cech antropomorficznych i zaproponował Grekom jednego boga, który jest wieczną kulą. W „Timajosie" Platona czytamy, że kula jest bryłą najdoskonalszą i najbardziej jednolitą, gdyż wszystkie punkty jej powierzchni są jednakowo odległe od środka; Olof Gigon („Ursprung der griechischen Philosophie", 183) uważa, że Ksenofanes nauczał analogicznie; Bóg jest kulisty, gdyż taka forma jest najdoskonalsza, czy najmniej niedoskonała, dla wyobrażenia bóstwa. Parmenides, czterdzieści lat później, powtórzył ten obraz („Istota podobna jest do masy dobrze utoczonej kuli, której siła jest stała od środka w jakimkolwiek kierunku"); Calogero i Mondolfo argumentują, że przeczuł on kulę nieskończoną, czy nieskończenie rosnącą, i że słowa, które przytoczyłem, mają znaczenie dynamiczne (Albertelli, „Gli Eleati", 148). Parmenides nauczał w Italii; w niewiele lat po jego śmierci Sycylijczyk Empedokles z Agrigentum utkał pracowitą kosmogonię; następuje w niej moment, kiedy drobiny ziemi, wody, powietrza i ognia tworzą kulę bez końca, „okrągły Sphairos,który raduje się w swej kolistej samotności". Historia powszechna kontynuowała swój bieg. Zbyt ludzcy bogowie, atakowani przez Ksenofanesa, zostali sprowadzeni do poetyckich fikcji czy demonów, ale mówiono, że jeden z nich, Hermes Trismegistos, podyktował nieustaloną liczbę ksiąg (42 według Klemensa z Aleksandrii, 20 000 według Jamblicha, 36 525 według kapłanów Thota, który też jest Hermesem); na ich stronicach zapisane były wszystkie rzeczy. Fragmenty tej iluzorycznej biblioteki, kompilowane czy też wymyślane od III wieku,tworząto, co nazywa się „Corpus Hermeticum"; w jednym z tych fragmentów, czy też w „Asklepiosie", przypisywanym również Trismegistosowi, francuski teolog Alain de Lille - Alanus de Insulis - odkrył przy końcu XII wieku formułę, której następne wieki nie miały zapomnieć: „Bóg jest rozumową kulą, której środek jest wszędzie, a powierzchnia nigdzie". Presokratycy mówili o kuli bez końca; Albertelli (jak przedtem Arystoteles) uważa, że w ten sposób popełnia sięcontradictio in adiecto, albowiem podmiot i orzeczenie się znoszą; może to być prawda, ale formuła z hermetycznych ksiąg pozwala nam nieomal przeczuć tę kulę. W XIII wieku ów obraz pojawia się ponownie w symbolicznym „Roman de la Rose", który podaje go jako pochodzący od Platona, i w encyklopedii „Speculum Triplex"; w wieku XVI ostatni rozdział ostatniej księgi „Pantagruela" dotyczył „owej sfery intelektualnej, która w każdym miejscu ma swój środek, a zaś obwód w żadnym, którą nazywamy Bogiem"1. Dla średniowiecznego umysłu znaczenie tego było jasne: Bóg jest w każdym ze swych stworzeń, ale żadne Go nie ogranicza. „Niebo i nieba niebów ciebie ogarnąć nie mogą", powiedział Salomon (III Królewskie, VIII, 272); kula - geometryczna metafora - musiała wydać się glosą do tych słów. Poemat Dantego zachował ptolemejską astronomię, która przez tysiąc czterysta lat rządziła wyobraźnią ludzi. Ziemia stanowi środek wszechświata. Jest nieruchomą kulą; dokoła krąży dziewięć koncentrycznych sfer. Siedem pierwszych to planetarne nieba (nieba Księżyca, Merkurego, Wenus, Słońca, Marsa, Jowisza, Saturna); ósma to niebo gwiazd stałych; dziewiąta - kryształowe niebo, zwane również Pierwszą Przyczyną. Jest ono otoczone przez Empireum utworzone ze światła. Cały ten pracowity aparat pustych, przeźroczystych i krążących sfer (pewien system domagał się ich pięćdziesięciu pięciu) stał się umysłową koniecznością; „De hypothesibus motuum coelestium commentariolus" brzmi ostrożny tytuł nadany przez przeciwnika Arystotelesa, Kopernika, rękopisowi, który przekształcił naszą wizję kosmosu. Dla pewnego człowieka, Giordana Bruna, przerwanie gwiezdnych sklepień było wyzwoleniem. Giordano Bruno ogłosił w „Uczcie popielcowej", że świat to nieskończony skutek nieskończonej przyczyny i że boskość jest w pobliżu, „gdyż jest wewnątrz nas jeszcze bardziej, niż my sami jesteśmy wewnątrz nas". Poszukiwał słów, aby objawić ludziom kopemikańską przestrzeń i wydrukował na słynnej stronicy: „Możemy stwierdzić z całą pewnością, że wszechświat cały jest środkiem lub że środek wszechświata jest wszędzie, a obwód nigdzie" („De la causa, principio et uno", V).
Zostało to napisane triumfalnie w 1584 roku, jeszcze w świetle Odrodzenia; siedemdziesiąt lat później nie pozostało już żadnego echa tego zapału i ludzie poczuli się zagubieni w czasie i w przestrzeni. W czasie - bo jeśli przyszłość i przeszłość są nieskończone, to nie istnieje w rzeczywistości żadne „kiedyś"; w przestrzeni - bo jeśli każda istota jest jednakowo odległa od nieskończoności i nieskończonej małości, to nie istnieje również żadne „gdzieś". Nikt nie znajduje się w jakimś dniu, w jakimś miejscu; nikt nie zna wielkości swojej twarzy. W czasach Odrodzenia ludzkość sądziła, że osiągnęła wiek męski, i tak twierdziła ustami Bruna, Campanelli i Bacona. W wieku XVII zatrwożyło ją poczucie starości; aby się usprawiedliwić, odgrzebała wiarę w powolną i nieuniknioną degenerację wszelkiego stworzenia, spowodowaną grzechem Adama. (W rozdziale piątym Księgi Rodzaju powiedziane jest, że „wszystkich dni Matuzalema było dziewięćset siedemdziesiąt dziewięć lat"3; w szóstym, że „Olbrzymowie byli na ziemi w one dni"). Pierwsza „rocznica"4 elegii „Anatomy of the World" Johna Donne'a opłakiwała niezwykle krótkie życie i bardzo niski wzrost współczesnych ludzi, którzy są jak wróżki i Pigmeje; Milton, według biografii Johnsona, obawiał się, że gatunek epicki jest już na ziemi niemożliwy; Glanvill uważał, że Adam, „medal Boga", obdarzony był wizją teleskopową i mikroskopową; Robert South napisał sławne słowa: „Arystoteles nie był niczym innym niż resztkami Adama, a Ateny - szczątkami Raju".W owym pozbawionym zapału stuleciu absolutna przestrzeń, która zainspirowała heksametry Lukrecjusza, absolutna przestrzeń, która była wyzwoleniem dla Bruna, stała się labiryntem i przepaścią dla Pascala. Pascal nienawidził wszechświata i pragnął wielbić Boga, ale Bóg był dla niego mniej rzeczywisty niż znienawidzony wszechświat. Rozpaczał, że firmament nie przemawia, porównywał nasze życie do życia rozbitków na bezludnej wyspie. Czuł nieustanny ciężar fizycznego świata, czuł zawrót głowy, strach i samotność, i wyraził je w innych słowach: „Natura to nieskończona kula, której środek jest wszędzie, powierzchnia nigdzie". Tak publikuje ów tekst Brunschvicg, ale wydanie krytyczne Tourneura (Paryż 1941), które oddaje skreślenia i wahania rękopisu, ujawnia, że Pascal zaczął od słowa effroyable „przerażająca kula, której środek jest wszędzie, powierzchnia nigdzie"5.Być może historia powszechna jest historią różnych intonacji kilku metafor.
Borges
Dalsze dociekania
Buenos Aires 1951