Zasłanianie luster

A Thomas Browne, który jako syn handlarza jedwabiu zapewne był na to wyczulony, zauważa w rozprawie Pseudodoxia Epidemica, w miejscu, którego nie umiem już odnaleźć, że swego czasu w Holandii zwyczaj nakazywał w domu umarłego wszystkie zwierciadła i wszystkie obrazy, przedstawiające pejzaże, ludzi bądź ziemiopłody, zasłaniać jedwabnym kirem, ażeby opuszczającej ciało duszy nie zatrzymało w ostatniej podróży własne odbicie albo widok niebawem na zawsze utraconej ojczyzny. 

Sebald Pierścienie Saturna

tłumaczenie: Małgorzata Łukasiewicz

O niebezpieczeństwach płynących z hodowli jedwabników

Ale pomijając te zasadnicze względy, trzeba wziąć pod uwagę, wywodzi dalej Sully, że prace i zajęcia związane z życiem wiejskim we Francji nikomu, prócz wyjątkowych leniuchów, nie pozostawiają zbytku wolnego czasu, toteż gdyby faktycznie wprowadzić hodowlę jedwabników na wielką skalę, trzeba by odciągnąć siły robocze wieśniaków od zwykłych prac, przynoszących wszak pewne i sowite zyski, i zaprzęgnąć je do nader wątpliwego przedsięwzięcia. Wprawdzie, zastrzega Sully, ludność wiejską wedle wszelkich przewidywań łatwo przyszłoby namówić do takiej zmiany podstaw egzystencji, bo któż nie porzuci ciężkiego znoju dla innego zajęcia, które, jak hodowla jedwabników, nie wymaga wysiłku? Ale to właśnie - i tu Sully sięga po argument, który powinien szczególnie, jak sądzi, trafić do przekonania królowi żołnierzy - bardziej niż cała reszta przemawia przeciw upowszechnianiu hodowli jedwabników we Francji, jako że niesie ze sobą niebezpieczeństwo, iż ludność wiejska, z której od niepamiętnych czasów rekrutują się najpierwsi muszkieterzy i kawalerzyści, biorąc się do rzemiosła, co to po prawdzie przystoi tylko kobiecym i dziecięcym rękom, zatraci swoją krzepką konstytucję, niezbędną w opinii samej Waszej K M., pisze Sully, dla pomyślności państwa, skutkiem czego niebawem nie będzie już można liczyć na konieczne dla uprawiania sztuki wojennej młode pokolenie. Z degeneracją ludności wiejskiej w następstwie hodowli jedwabników idzie zresztą w parze, pisze dalej Sully, postępujące zepsucie klas miejskich przez luksus i zjawiska towarzyszące – zgnuśnienie, zniewieściałość, lubieżność i marnotrawstwo. O wiele za dużo wydaje się dziś we Francji na wspaniałe ogrody i przepyszne pałace, na najkosztowniejsze sprzęty, złote ozdoby i naczynia porcelanowe, na karoce i kabriolety, uroczystości, likier i perfumy, ba, powiada Sully, na urzędy, którymi frymarczy się po lichwiarskich cenach, i wolnego stanu damy z wyższych kręgów, oddawane w zamęście temu, kto najwięcej zapłaci. Wprowadzenie hodowli jedwabników w całym królestwie przyczyni się do ogólnego upadku obyczajów, tedy on, Sully, musi odradzać swemu królowi ten krok, nadmieniając, że może należałoby teraz pamiętać o cnotach tych, którzy zadowalają się małym. Wbrew zastrzeżeniom ministra w ciągu następnych dziesięciu lat kultura jedwabnicza przyjęła się we Francji, nie na ostatku dlatego, że wydany w 1598 roku Edykt nantejski gwarantował, przynajmniej w pewnych granicach, tolerancję dotychczas narażonym na najsroższe prześladowania hugenotom, a tym samym skłaniał do pozostania we francuskiej ojczyźnie tych, którzy w rozwoju jedwabnictwa odgrywali główną rolę.

Sebald Pierścienie Saturna

tłumaczenie: Małgorzata Łukasiewicz

Widmo powtórzenia

I choć sobie powiadam, że takie przypadki zdarzają się dużo częściej, niżbyśmy przypuszczali, ponieważ wszyscy poruszamy się szlakami wyznaczonymi przez nasze pochodzenie i nasze nadzieje, rozum na nic się nie zda wobec coraz częściej nawiedzających mnie widm powtórzenia. Ledwo znajdę się w jakimś towarzystwie, już wydaje mi się, że kiedyś już byłem świadkiem, jak ci sami ludzie wyrażają te same poglądy w ten sam sposób, przy użyciu tych samych słów, zwrotów i gestów. Ten niekiedy długo utrzymujący się bardzo dziwny stan najprędzej da się porównać z fizycznym uczuciem oszołomienia po znacznej utracie krwi, które może przejść w nagły paraliż zdolności myślenia, organów mowy i członków, jak u kogoś, kto nie zdając sobie z tego sprawy, doznał udaru. Niewykluczone, że zjawisko to, które dotąd nie zostało należycie wyjaśnione, ma coś wspólnego z antycypacją końca, jałowym biegiem albo stanem wyłączenia, co podobnie jak w wypadku powtarzającego zawsze te same sekwencje dźwięków gramofonu wiąże się nie tyle z uszkodzeniem maszynerii, ile z nieusuwalnym defektem oprogramowania.

Sebald Pierścienie Saturna

tłumaczenie: Małgorzata Łukasiewicz

Potężne ssanie próżni

Po pierwszej poważnej katastrofie zabudowywano zachodnie przedpola miasta, ale nawet z wzniesionego tam klasztoru Franciszkanów pozostały dziś tylko ruiny. Dunwich ze swymi wieżami i wieloma tysiącami dusz rozpłynęło się, rozwiało w powietrzu, zamieniło w piasek i żwir. Patrząc z zarosłego trawą placu nad morzem w kierunku, gdzie kiedyś musiało być miasto, czuje się potężne ssanie próżni. Prawdopodobnie dlatego Dunwich, już w czasach wiktoriańskich, stanowiło poniekąd cel pielgrzymek melancholijnych pisarzy. Algernon Swinburne na przykład w latach siedemdziesiątych wielokrotnie przyjeżdżał tu ze swym opiekunem Theodore'em Wattsem Duntopem, gdy podniety związane z londyńskim życiem literackim groziły nadszarpnięciem jego od wczesnego dzieciństwa przeczulonych nerwów. Swinburne'a, który za młodu zdobył legendarną sławę, fascynujące rozmowy o sztuce w salonach prerafaelitów i duchowy wysiłek przy komponowaniu ociekających niezwykłym patosem tragedii i poematów wprawiały w takie paroksyzmy namiętności, że tracił panowanie nad głosem i członkami. Te quasi-epileptyczne ataki kładły go niekiedy na całe tygodnie i niebawem, unfitted for general society, znosił już tylko kontakt z pojedynczymi zaufanymi osobami. Okresy poprawy spędzał początkowo w wiejskiej rezydencji rodzinnej, potem coraz częściej z wiernym Wattsem Duntonem nad brzegiem morza. Wycieczki z Southwold do Dunwich przez łęgi z pochylonymi wiatrem szuwarami i widok wodnej pustyni działały na niego jak środki uspokajające. Długi wiersz zatytułowany By th e North Sea to hołd złożony stopniowemu rozsypywaniu się życia. Like ashes the low clijfs crumble and the banks drop down into dust. Pamiętam, że w jakimś studium czytałem, jak to Swinburne'owi, gdy pewnego letniego wieczoru zwiedzał z Wattsem Duntonem kościół Wszystkich Świętych, zdawało się, że w dali na powierzchni morza dostrzega zielonawy odblask. Ten odblask, miał powiedzieć, przypomina mu pałac Kubłaj-chana, zbudowany na miejscu późniejszego Pekinu w tym samym czasie, kiedy Dunwich było jedną z największych gmin w królestwie angielskim. Jeśli się nie mylę, w rzeczonym szkicu mowa była o tym, że owego wieczoru Swinburne opisał Wattsowi Duntonowi ten legendarny pałac ze wszystkimi szczegółami: białe mury długości ponad czterech mil, arsenały twierdzy wypełnione uprzężą, siodłami i wszelkiego rodzaju wojennym sprzętem, magazyny i skarbce, stajnie, gdzie nieprzejrzanymi szeregami stały najpiękniejsze rumaki, sale, które pomieścić mogły przeszło sześć tysięcy gości, komnaty mieszkalne, zwierzyniec z zagrodą jednorożca i górę widokową wznoszącą się na trzysta stóp, którą chan polecił usypać od północy. Na stromych stokach tego kopca, w całości wyłożonych zielonymi płytkami lapis-lazuli, opowiadał podobno Swinburne, posadzono w ciągu jednego roku najwspanialsze i najrzadsze egzemplarze w pełni już rozrośniętych wiecznie zielonych drzew, które razem z korzeniami i ziemią trzeba było często transportować z bardzo odległych miejsc, do czego używano specjalnie w tym celu hodowanych słoni. Nigdy przedtem i nigdy potem, miał twierdzić Swinburne owego wieczoru w Dunwich, nie stworzono na świecie czegoś tak pięknego jak ta, nawet w środku zimy zielona, uwieńczona też zielonego koloru pałacem sztuczna góra. 

Sebald, Pierścienie Saturna

tłumaczenie: Małgorzata Łukasiewicz

Groza luster jak i groza aktu spółkowania polega na tym, że zwielokrotniają liczbę ludzi

Wspomnienie tego uczucia niepewności prowadzi mnie znowu do owego argentyńskiego traktatu, o którym już napomknąłem, a który głównie zajmuje się naszymi próbami wymyślania światów drugiego albo wręcz trzeciego stopnia. Narrator donosi, że pewnego wieczoru 1935 roku w wiejskim domu przy calle Gaona w Ramos Mejia siedzieli razem z niejakim Bioyem Casaresem przy kolacji, a następnie wdali się w przepastną rozmowę o ułożeniu powieści, która miała zaprzeczać jawnym faktom i wikłać się w najrozmaitsze sprzeczności, co nielicznym - bardzo nielicznym - czytelnikom pozwoliłoby odgadnąć ukrytą w opowieści, po części okropną, po części całkiem błahą rzeczywistość. Na końcu korytarza, wiodącego do pokoju, gdzie siedzieliśmy, ciągnie narrator, wisiało owalne, na wpół ślepe lustro, z którego bił jakiś niepokój. Czuliśmy, że ten niemy świadek nas podsłuchuje, i odkryliśmy wtedy - głęboką nocą takie odkrycia są niemal nieuchronne - że lustra mają w sobie coś przeraźliwego. Bioy Casares przypomniał, jak to według wyjaśnień jednego z herezjarchów Uqbaru groza luster, jak zresztą również groza aktu spółkowania polega na tym, że zwielokrotniają liczbę ludzi. Spytałem Casaresa, pisze autor, o pochodzenie tej moim zdaniem godnej uwagi sentencji, on zaś odrzekł, że Anglo-American C yclopaedia z 1917 roku przytacza ją w artykule poświęconym Uqbarowi. Artykułu tego jednak, okazuje się w dalszym ciągu narracji, nie można w rzeczonej encyklopedii znaleźć bądź też znajduje się on jedynie i wyłącznie w przed laty nabytym przez Casaresa egzemplarzu, którego tom dwudziesty szósty zawiera o cztery strony więcej niż wszystkie inne egzemplarze tego wydania. Nie jest więc jasne, czy Uqbar kiedykolwiek istniał, czy też w opisie tej nieznanej krainy, podobnie jak w encyklopedycznym projekcie Tlonu, któremu poświęcona jest główna część omawianego traktatu, chodzi o to, by przez czystą irrealność z biegiem czasu dotrzeć do nowej rzeczywistości. Labiryntowa konstrukcja Tlonu, zauważa dopisek z 1947 roku, w każdej chwili grozi wymazaniem swojskiego świata. Idiom Tlonu, przedtem nikomu nieznany, już wdarł się do szkół, historia Tlonu już przesłania wszystko, cośmy do tej pory wiedzieli albo za wiedzę uznawali, w historiografii już ujawniają się bezsporne zalety fikcyjnej przeszłości. Niemal wszystkie gałęzie wiedzy zreformowano, a nieliczne dyscypliny niezreformowane również czeka odnowa. Rozproszona dynastia pustelników, dynastia wynalazców, encyklopedystów i dziejopisów Tlonu zmieniła oblicze Ziemi. Wszystkie języki, nawet hiszpański, francuski i angielski, znikną z powierzchni globu. Świat stanie się Tlonem. Ale ja na to nie zważam, kończy narrator, w zaciszu mego wiejskiego domu nadal cyzeluję próbny, wzorowany na hiszpańszczyźnie Queveda przekład Urn Burial Thomasa Browne'a (którego nie zamierzam dać do druku).

Sebald, Pierścienie Saturna

tłumaczenie: Małgorzata Łukasiewicz

Rytuały godowe już tylko w postaci tańca śmierci

Nie sądzę, by ci mężczyźni wysiadywali dniem i nocą nad morzem po to, by, jak sami twierdzą, nie przegapić chwili, gdy nadciągają merlany, podpływają flądry albo dorsz zbliża się do brzegu - chcą po prostu przebywać w miejscu, w którym świat mają za sobą, przed sobą zaś tylko pustkę. Faktycznie dziś u brzegu właściwie nic się nie złowi. Łodzie, którymi rybacy niegdyś wypływali w morze, znikły, odkąd interes przestał się opłacać, a sami rybacy wymarli. Nikt się nie pali do przejęcia schedy. Tu i ówdzie można się natknąć na cmentarzysko statków, gdzie rozpadają się bezpańskie czółna, a stalowe liny, służące kiedyś do wyciągania ich na ląd, rdzewieją w słonym powietrzu. Daleko, na pełnym morzu, nadal uprawia się rybołówstwo, choć i tam coraz trudniej o zdobycz, niezależnie od tego, że złowione ryby często nadają się tylko do przerobienia na mączkę. Rzeki i strumienie co roku spłukują do ,,niemieckiego oceanu'' tysiące ton rtęci, kadmu i ołowiu, góry nawozów sztucznych i pestycydów. Większość metali ciężkich i innych substancji toksycznych osadza się w płytkich wodach Dogger Bank, gdzie jedna trzecia ryb przychodzi na świat z dziwnymi naroślami i ułomnościami. Wciąż można z wybrzeża dostrzec ciągnące się przez wiele mil kwadratowych, sięgające w głąb na trzydzieści stóp pola trujących alg, w których masowo giną morskie zwierzęta. Pewne rzadkie gatunki płastug, karpiowatych i prażmowatych, u których coraz więcej samic ulega dziwnej mutacji i wykształca męskie narządy rozrodcze, odbywają rytuały godowe już tylko w postaci tańca śmierci, co jest odwrotnością wyobrażeń o zdumiewającej zdolności życia organicznego do mnożenia się i zwielokrotniania, jakie panowały jeszcze za naszego dzieciństwa. 

Sebald, Pierścienie Saturna

tłumaczenie: Małgorzata Łukasiewicz

Wszelkie poznanie tonie w nieprzeniknionym mroku

Okoliczność, że nie możemy widzieć ani pojąć tego, co nas porusza, również dla Thomasa Browne'a, który traktował nasz świat tylko jako cień innego świata, stanowiła niezgłębioną zagadkę. Dlatego ciągle, myśląc i pisząc, próbował patrzeć na ziemski byt, na najbliższe mu rzeczy tak samo jak na sfery uniwersum, z perspektywy outsidera, ba, można wręcz powiedzieć - okiem stwórcy. Aby wznieść się na niezbędne po temu wyżyny, dysponował tylko jednym środkiem, niebezpieczną lotnością języka. Podobnie jak inni angielscy pisarze XVII wieku Browne stale ma na podorędziu całą swoją uczoność, bezmierny zasób cytatów i imiona wszystkich poprzedzających go autorytetów, operuje rozbuchanymi metaforami i analogiami oraz buduje labiryntowe, czasem ciągnące się przez dwie strony konstrukcje zdaniowe, które wystawnością przypominają procesje albo orszaki żałobne. Wprawdzie nie zawsze, między innymi z powodu tego kolosalnego obciążenia, udaje mu się oderwać od ziemi, ale gdy już wraz z ładunkiem wzbija się obrotami prozy coraz wyżej i wyżej, jak szybownik niesiony ciepłymi prądami powietrza, wtedy nawet dzisiejszego czytelnika ogarnia uczucie lewitacji. Im bardziej rośnie oddalenie, tym jaśniej widać. Z największą dokładnością dostrzega się najdrobniejsze detale. Tak jakby się patrzyło przez odwróconą lunetę i przez mikroskop jednocześnie.

A przecież, powiada Browne, wszelkie poznanie tonie w nieprzeniknionym mroku. To, co widzimy, to tylko odosobnione światełka w otchłani niewiedzy, w spowitej głębokimi cieniami budowli świata. Studiujemy porządek rzeczy, ale co jest w nim założone, tego nie pojmujemy. Dlatego wolno nam pisać naszą filozofię jedynie małymi literami, skrótami i stenogramami przemijalnej natury, na które pada ledwie odblask wieczności. 

Sebald, Pierścienie Saturna

tłumaczenie: Małgorzata Łukasiewicz

Schuman i przybytek grozy

W drodze powrotnej do hotelu Marine opowiadała, trochę ku przestrodze, jak mi się wydawało – mówił Austerlitz – o duchowym zamroczeniu i obłędzie Schumana, i jak na koniec, w zgiełku karnawału w Düsseldorfie, jednym susem skoczył przez barierę mostu do lodowatej wody Renu, skąd musieli go wyławiać dwaj rybacy. Potem żył jeszcze przez lata, mówiła Marie, w prywatnym zakładzie dla umysłowo chorych w Bonn czy w Bad Godesberg, gdzie co jakiś czas odwiedzała go Clara z młodym Brahmsem, a ponieważ całkiem odwrócił się od świata, nucił sobie fałszywie coś pod nosem i nie można było się z nim porozumieć, ponieważ tylko zaglądała do niego przez otwór w drzwiach pokoju. Słuchając Marie i próbując wyobrazić sobie biednego Schumana w pokoiku w Bad Godesberg, miałem cały czas przed oczami inny obraz, mianowicie obraz gołębnika, koło którego przechodziliśmy w drodze do Kynżvartu. Murowany gołębnik, pochodzący może jeszcze z czasów Metternicha, znajdował się, podobnie jak całe dobra, do których należał, w stanie daleko posuniętej ruiny. Podłogę wewnątrz pokrywała zwarta, ubita pod własnym ciężarem, a mimo to gruba na dwie stopy warstwa ptasiego łajna, na której zalegały zwłoki kilku martwych ptaków, spadłych z gniazd, podczas gdy ich żywi towarzysze w jakimś rodzaju starczej demencji cicho gruchały w półmroku pod dachem, gdzie ledwie je było widać, a w powietrzu wirowało wokół własnej osi kilka piórek, z wolna opadających na dół. Każdy z tych marienbadzkich obrazów, obraz obłąkanego Schumana i obraz przywiązanych do przybytku grozy gołębi, przez wpisaną w nie mękę, zagradzał mi drogę do samopoznania choćby najmniejszego stopnia.

W.G. Sebald, Austerlitz

s. 262-263

tłumaczenie: Małgorzata Łukasiewicz

Wizyta w noktoramie

Gdy miało się już pod wieczór, ruszyłem spacerkiem po parku i na koniec zajrzałem jeszcze do otwartej ledwo parę miesięcy temu noktoramy. Trwało dobrą chwilę, nim oczy przywykły do sztucznego półmroku i mogłem rozróżnić zwierzęta, wiodące za szklaną ścianą przyćmiony żywot w bladym świecie księżyca. Nie przypominam sobie już dokładnie jakie stworzenia widziałem w antwerpskiej noktoramie. Prawdopodobnie nietoperze i skoczki z Egiptu albo z pustyni Gobi, rodzime jeże, puszczyki i sowy, australijskie torbacze, kuny, popielice i małpiatki, skaczące z gałęzi na gałąź, pomykające po szarożółtym piasku, którym wysypane były klatki, albo znikające nagle w bambusowym gąszczu. Naprawdę utkwił mi w pamięci tylko szop pracz, którego długo obserwowałem, jak z wyrazem powagi siedział nad stróżką wody i bez ustanku prał ten sam kawałek jabłka, jak gdyby w nadziei, że dzięki temu gruntownemu ponad wszelki rozsądek praniu zdoła wymknąć się z fałszywego świata, dokąd trafił poniekąd bez własnego udziału. Poza tym zapamiętałem jeszcze tylko, że niektóre z zamieszkałych w noktoramie zwierząt miały uderzająco wielkie oczy oraz owo jawnie badawcze spojrzenie, jakie spotyka się u pewnych malarzy i filozofów, co za pomocą czystego oglądu i czystej myśli usiłują przeniknąć otaczający nas mrok.

W.A. Sebald, Austerlitz

tłumaczenie: Małgorzata Łukasiewicz

s. 6-7

Brak przynależności

Nigdy nie myślałem o swoim prawdziwym pochodzeniu. Nigdy też nie czułem się przynależny do żadnej klasy, zawodu czy wyznania. W otoczeniu artystów i intelektualistów czułem się tak samo nieswojo, jak w sferach mieszczańskich, a od dawna też nie mogłem się zdobyć na zadzierzgnięcie jakiejś osobistej przyjaźni. Zaledwie kogoś poznawałem, już mi się zdawało, że zanadto się spoufalam, zaledwie ktoś się do mnie zbliżył, zaczynałem się odsuwać. Na koniec moje stosunki z ludźmi sprowadzały się już w ogóle tylko do pewnych, z mojej strony najskrupulatniej przestrzeganych form grzecznościowych, które, jak to dziś wiem − mówił Austerlitz − nie miały związku z tym czy innym człowiekiem, lecz raczej chroniły mnie przed zrozumieniem, że zawsze, odkąd sięgam pamięcią, znajdowałem się w stanie bezsprzecznej rozpaczy.

Winfried Georg Sebald, Austerlitz. Przeł. M. Łukasiewicz

Fotografia i pamięć

"Austerlitz próbuje zatrzymać czas, używając żywego i plastycznego języka, ale dokonuje tego także za pomocą fotografii. Często widzimy go z aparatem fotograficznym i słyszymy komentarz narratora o wykonywaniu przezeń zdjęć. W samym tekście dużo się mówi o fotografii. Ważna jest szkolna sekwencja, w której wspomina Austerlitz swoją przyjaźń ze szkolnym kolegą i godziny spędzane w ciemni: 'Przy pracy fotograficznej szczególnie fascynował mnie moment, gdy na naświetlanym papierze cienie rzeczywistości wyłaniają się, by tak rzec, z niebytu, zupełnie jak wspomnienia, (...) które też nocą nagle się w nas wynurzają, i choć chciałoby się je zatrzymać, zaraz znowu zapadają w ciemność, nie inaczej niż odbitka, pozostawiona długo w wywoływaczu' (A, 97). W momencie rozstania Austerlitza z narratorem i przekazania mu kluczy do swojego mieszkania, również - nieprzypadkowo - pojawia się wątek fotograficzny. Narrator nie tylko dostaje pozwolenie mieszkania w nim, ale, co znaczące, może on 'studiować czarno-białe fotografie, jedyne, co pozostanie z jego życia' (A, 354). Ciekawy jest domysł jednego z interpretatorów, wedle którego to właśnie narrator ilustruje tekst swojej opowieści zdjęciami zrobionymi przez siebie, jak i tymi, które pochodzą z archiwum prywatnego Austerlitza.

Fotografia to istotna i, jak wspomniałem, z całą pewnością niedekoracyjna część książki Sebalda. Ale czym one są w istocie? Jaka jest ich rola w tekście? Posłuchajmy najpierw ciekawej uwagi pisarza na temat fotografii: 'Dziwne rzeczy zdarzają się, kiedy włóczysz się po świecie bez celu, kiedy jedziesz gdzieś i wtedy właśnie chcesz zobaczyć, co stanie się dalej. Wówczas z rzeczami dzieje się coś, w co nie jesteś w stanie później uwierzyć. To, co następuje później, jest bardzo ważne: konieczne jest, by w jakiś sposób zatrzymać je, udokumentować. Oczywiście, możesz to zrobić pisząc, ale słowo pisane nie jest przecież prawdziwym dokumentem. Fotografia jest prawdziwym dokumentem par excellence'. Sebald powtarza tu lekcję Barthesa. Fotografia może zniekształcać, deformować, ukazywać rzeczy fragmentarycznie, z jednego tylko punktu widzenia, ale zawsze poświadcza istnienie tego, co przed obiektywem. Fotografie nie tyle wskrzeszają miniony czas, ile wyposażają minione rzeczy w istnienie. Poświadczają istnienie tego, co zapisało się w światłoczułej materii. Fotografia to certyfikat obecności, barthesowskie 'to-co-było'.

Fotografię, twierdzi Sebald, łączy intymna więź z pisaniem, tym czymś jest sztuka poszukiwania (w oryginale przeprowadzonego po niemiecku wywiadu jest znaczące 'proustowskie' recherche). Poszukiwania, czyli jak rozumiem: przywoływania, ewokowania, wywoływania z niebytu, wyprowadzania rzeczy z nicości. W cytowanym wywiadzie Sebald dopowiada jeszcze: 'Sądzę, że czarno-biała fotografia, albo raczej szare strefy czarno-białej fotografii, zaznaczają to terytorium, które lokuje się między śmiercią i życiem'.

Czy zatem w przeciwieństwie do słowa, wpadającego wciąż w pułapkę autoreferencyjności, fotografia odsłania u Sebalda to, co istnieje naprawdę? Czy w tekście istnieje między nimi jakieś ostre napięcie? Nie takie to proste. Ta relacja zdaje się subtelniejsza, bardziej dialektyczna. Przecież to jasne, że i słowo, i obraz fotograficzny są zamiast. Nie są kopią rzeczywistości, ale jej lepszym czy gorszym przedstawieniem. Ale równie oczywiste jest, że fotografia ma tę przedziwną moc uobecnienia. Język, chce czy nie, grzęźnie w figuracjach, fotografia przywołuje 'naocznie' to, co było. Ale w tym wypadku, co jest przedmiotem jej uobecnienia? Rzeczywistość, o której się opowiada, przyszpila słowem w narracji? W jakiejś części tak, ale nie tylko. Gdyby to był jedynie obrazowy ekwiwalent słowa, wtedy pomieszczone w książce zdjęcia nie wykraczałyby poza funkcję ilustracyjną. Czytając, mamy przecież pewność, że jest w nich zdeponowany jakiś niedookreślony 'nadmiar'.

Rozumienie fotografii u Sebalda przypomina to, co mówił o niej Francis Bacon: 'Fotografie zawsze mnie prześladowały. (...) Sądzę, że chodzi o to niewielkie odejście od rzeczywistości, które sprawia, że rzeczywistość uderza mnie jeszcze mocniej. Obraz fotograficzny sprawia, że zastanawiam się nad rzeczywistością głębiej, niż gdybym na nią patrzył'.

Pomieszczone w książce fotografie wzmacniają więc efekt realności wywołany już za pomocą wyrafinowanej strategii narracyjnej i finezyjnego użycia słowa, ale też - co chyba ważniejsze - wywierają na czytelniku nacisk, przymus wręcz wypełniania stref niedookreślonych w samych przedstawieniach. Wydaje się, że Sebald przenosi na niego swoją własną metodę twórczą: otwiera pole wyobraźni, prowokuje do domysłów, inspiruje do kreowania własnych ciągów dalszych. Zwracając uwagę na samo medium, unika pułapki naiwności, przejawiającej się w traktowaniu znaków jako przejrzystych. Przedstawianie zawsze jest konstrukcją - sztuczną, przesłaniającą rzecz, do której się odnosi, 'nierealną' - ale użytek, jaki z niej zrobimy, może stać się dotknięciem żywej tkanki życia".

Dariusz Czaja, "Anamneza i melancholia", "Kronos" nr 2/2008, s. 308-309