Św. Jan Chryzostom powiada:

„Marność nad marnościami i wszystko marność" (Koh 1,3). -Zdanie to powinno być zawsze wypisane na ścianach i na kobiercach, na rynkach i na domach, na drogach, bramach i wejściach, a przede wszystkim w każdym sumieniu i powinno być w każdym czasie roz­ważane. Ponieważ zaś oszukaństwo, udawanie i obłuda u wielu uchodzi za prawdę, każdy powinien co dzień i na obiedzie i na śniadaniu i na zebraniach powtarzać bliźniemu i słyszeć od niego to zdanie: „Marność nad marnościami i wszystko marność". Św. Jan Chryzostom, Mowa po upadku Eutropiusza

Patrzmy na życie jak na gospodę i nie zostawiajmy nic w tej go­spodzie, lecz odnośmy do miasta macierzystego! Wędrowcem jesteś i podróżnikiem, a raczej czymś lichszym od podróżnika. Jakże to? Zaraz ci powiem. Podróżny wie, kiedy przyjdzie do gospody i kiedy z niej wyjdzie; jest bowiem panem tak swojego wyjścia jak i wejścia. Ja zaś wchodząc do gospody, to jest do obecnego żywota, nie wiem, kiedy wyjdę. Św. Jan Chryzostom, Mowa po pojmaniu Eutropiusza

Losem ludzkim włada zagłada i sprawy doczesne naśladują naturę płynących fal, tak że tych tylko można nazwać szczęśliwymi, którzy z dobrą nadzieją zakończyli doczesne życie. Udają się bowiem nie ku śmierci, lecz z zawodów po nagrodę, z zapasów po wieńce, ze wzbu­rzonego morza wydostają się do cichej przystani. Św. Jan Chryzostom, List 117

Nic nie jest straszniejsze od piekła; i nic nie pomaga bardziej niż lęk przed piekłem, bo w rezultacie ów lęk zapewnia nam koronę w niebie. Św. Jan Chryzostom, Mowa o posągach

Nie mogę sobie wyobrazić, aby kto osiągnął zbawienie, nic nie uczyniwszy dla zbawienia bliźniego. Nic nie pomogło leniwemu słu­dze, że .nie zmniejszył talentu, natomiast zgubiło go to, że nie po­większył i nie odniósł podwójnym (Mt 25,24). Św. Jan Chryzostom, O kapłaństwie

Przeto człowieku... oczekuj na koniec wydarzeń. Jeśli bowiem wieśniak oczekuje całą zimę, nie bacząc na to, co ziarno wycierpi w czasie mrozów, ale na zyski, które go czekają w przyszłości, to tym więcej ty powinieneś oczekiwać wypełnienia wobec Tego, który sprawiedliwie uprawia cały świat i nasze dusze. Nie mówię tu tylko o wypełnieniu w życiu doczesnym, choć i ono się już realizuje w tym życiu, ale w tym co nadejdzie. Ku jednemu bowiem celowi zmierza boski plan jednego i drugiego życia: ku naszemu zbawieniu i szczę­ściu. A choć jest on rozrywany przez czas, to cel jednoczy wszystko: raz jest wiosna, a raz zima, lecz obydwie pory zmierzają ku jednemu: ku dojrzałości owoców. Podobnie rzecz ma się i z naszymi sprawami. Św. Jan Chryzostom (cytat za: „Karmię was tym, czym sam żyję" - Święta, Warszawa 1984, s.330)

Żadnego dobrego czynu, nawet małego, nie przeoczy sprawiedli­wy Sędzia. Jeżeli grzechy tak dokładnie będą ważone, że musimy po­nieść karę nawet za słowa i myśli, to tym bardziej dobre uczynki, czy wielkie czy małe, będą wtedy policzone. Św. Jan Chryzostom, Do Teodora po jego upadku

Jak długo jeszcze spodziewasz się korzystać z życia? Sądzę, że nie więcej, jak pięćdziesiąt lat pozostaje ci jeszcze do dojścia najpóźniejszego wieku - a i to nie jest pewne. Bo skoro nie możesz powiedzieć, że dożyjemy wieczora, jak możemy sobie tyle lat obiecywać? I nie tyl­ko to jest niepewne, lecz niepewne jest i szczęście. Często przedłuża się życie, lecz niekoniecznie i rozkosze - pierzchają one często, ledwie przyszły. Ale nawet zakładając, że będziesz żył długo i żaden cios na ciebie nie spadnie, czym są radości doczesne wobec wieczności i jej straszliwych katuszy? Na ziemi kończy się radość i cierpienie, i to w niedługim czasie; tam jedno i drugie trwać będzie wiecznie, a nad­to - rzeczy w onym świecie, w swej istocie, są niewypowiedzianie da­leko różne od obecnych. Św. Jan Chryzostom, Do Teodora po jego upadku

Bardzo wielu tych, co mało myślą, chce tylko uwolnić się od pie­kła. Ja jednak sądzę, że o wiele cięższą od piekła karą jest nie wejść do chwały i stracić szczęście. Uważam przeto, iż nie tyle należy opłakiwać męki w piekle, ile utratę nieba. To bowiem jest najwyższym cier­pieniem. Św. Jan Chryzostom, Do Teodora po jego upadku

Przypatrzmy się tym, którzy teraz używają dóbr świata -bogactw, potęgi i chwały, chełpiąc się ze szczęścia, choć dobra, którymi się cie­szą, nie są pewne ani trwałe, lecz prędzej niż sen mijają, a jeśli nawet coś są warte, służą tylko w obecnym życiu, potem zaś już nie mogą nam towarzyszyć. Jeśli już ziemskie dobra tyle szczęścia dają swym panom, to cóż będzie z duszami, które zdobyły wieczne i trwałe dobra w niebie? Swą wielkością i naturą tak przewyższają one dobra docze­sne, że nigdy człowiek nie zdoła tego pojąć. Na tym świecie bowiem żyjemy jak dziecko w łonie matki, uwięzieni, nie rozumiejąc blasku i wolności przyszłego świata. Św. Jan Chryzostom, Do Teodora po jego upadku

Gdy dusza raz straci nadzieję zbawienia, nie zdaje sobie sprawy, jak opada w dół i wszystko mówi i czyni przeciw swemu zbawieniu. Jak szaleni, straciwszy rozsądek, nie boją się już i nie czują wstydu, lecz ważą się na wszystko, choćby mieli nawet wpaść w ogień, w mo­rze lub przepaść, tak i tych, których porwał szał zwątpienia, już nic nie powstrzyma od wszelkiego rodzaju występków. Św. Jan Chryzostom, Do Teodora po jego upadku

„O dziewictwie"

Najdłuższe i najbardziej wyczerpujące jest dzieło „O dziewictwie". Prezentowany tu ideał dziewictwa i dosyć radykalne potraktowanie tematu wiąże je z innymi ascetycznymi pracami Jana, stworzo­nymi krótko po jego powrocie z gór, sugerując jako datę jego powstania prze­łom lat 381/2. Najwyraźniej było ono zaadresowane do kobiety, która zobowią­zała się do pozostawania w stanie dziewiczym. Celem było obalenie wątpliwo­ści krytyków dziewictwa poprzez podkreślenie jego specjalnego dostojeństwa (axioma), a także ukazanie kobietom, które poświęciły się dziewictwu, zarówno wymagań, jak i wspaniałych nagród tego stanu. Współczesny czytelnik powinien pamiętać, że w czwartym wieku, wieku szczytowego rozwoju ruchów ascetycznych, niezliczone rzesze gorliwych chrześcijan czuły powołanie do życia w absolutnej wstrzemięźliwości seksualnej, czasami przebywając we wspólnocie, ale tak samo często w odosobnieniu, poza społecznością. Czerpali oni inspirację i przykład ze słów Jezusa (Mt 19, 12) o tych, którzy wyrzekli się aktywności seksualnej w imię pozyskania królestwa niebieskiego, a także ze stwierdzenia świętego Pawła (IKor 7,7), iż chciałby, aby wszyscy mogli pozostać bezżenni, jak on. Przez dekady dziewictwo stanowiło popularny temat dla kaznodziejów i pamflecistów, naturalne więc, że Jan, sam związany celibatem, próbował zachęcać innych do podążania tą samą surową ścieżką.

Jan zaczyna pracę atakiem na ekstremistów, którzy odrzucają małżeństwo - chce uprzedzić i odrzucić ewentualne podejrzenia o bycie jednym z nich. Jak dowodzi Jan, krytycy okazują manichejską wzgardę wobec naturalnego porząd­ku stworzonego przez Boga. Degradując małżeństwo umniejszają tym samym osiągnięcia tych, którzy wybrali celibat jako bardziej szlachetną drogę. Jan przechodzi następnie do pochwały dziewictwa samego w sobie, definiując je jako coś więcej niż wstrzymywanie się od kontaktów seksualnych; dziewictwo obejmuje również czystość duszy i poświęcenie się Chrystusowi. Jan świadom jest trudności, jakie niesie jego wybór: „Trzeba przejść po żarzących się wę­glach nie będąc poparzonym, po nagim mieczu nie będąc zranionym, ponieważ żądza jest tak obezwładniająca jak ogień i stal". Można ją jednak przezwycię­żyć, a czekające nagrody są bezcenne: tu na ziemi spokój duszy i ciągłe obcowa­nie z Bogiem, a później błogosławiony żywot wybranych. Jednym słowem, dziewictwo przemienia ludzi w anioły, pomiędzy którymi nie istnieje małżeń­stwo (Mt 22, 30). Natomiast najbardziej pochlebne słowa, jakie Jan może wypowiedzieć na temat małżeństwa, brzmią: „dla tych, którzy zdecydowali się używać go we właściwy sposób, jest ono ostoją czystości, czymś, co chroni naturę ludzką od upadku w zezwierzęcenie". Tym, którzy poprzez dyscyplinę duchową potrafią utrzymać w ryzach swoją seksualność, Jan radzi szczerze, by wyrzekli się małżeństwa. Prezentuje czytelnikowi przerażający (lecz dla reto­ra czwartego wieku nieomal konwencjonalny) katalog niedogodności płynących z małżeństwa, poczynając od drobnych scen zazdrości aż po bóle porodowe - a wszystkie odciągają mężczyznę i jego żonę od rzeczy świętych. Są one znacz­cie gorsze niż jakiekolwiek problemy, z którymi musi zmierzyć się dziewica -ciężkie próby przynoszą jej tak naprawdę radość, ponieważ znoszone są dla Chrystusa. W rzeczywistości małżeństwo nie było częścią pierwotnego boskie­go planu. W raju nie istniała bowiem seksualność. Pojawiła się ona dopiero po upadku, kiedy Bóg ustanowił małżeństwo dla podtrzymania ludzkiego rodu i jako hamulec dla nieczystości.

Jakieś dwie trzecie traktatu „O dziewictwie" to rozbudowany komentarz do znanego fragmentu Pierwszego Listu do Koryntian (7), w którym święty Paweł omawia sprawy płci. Znaczące jednak, że wszędzie, gdzie to możliwe, Jan stara się zbagatelizować wszystkie słowa Apostoła, z których przebija pobłażliwość czy przychylność wobec małżeństwa. Niechętnie akceptuje na przykład sugestię Pawła (IKor 7,16), że żona jest zdolna zbawić swojego męża. Jan twierdzi, że sama forma tej sugestii - a mianowicie pytanie - świadczy o tym, iż taka możli­wość jest mało prawdopodobna; w każdym razie nie wydaje się możliwe wzajem­ne zbawianie się osób utrzymujących stosunki seksualne. Przekornie interpretuje również słowa świętego Pawła do małżonków (IKor 7,5) by nie powstrzymywali się od stosunków poza przejściowymi okresami abstynencji, jako ukrytą zachętę do wstrzemięźliwości. Nie należy spodziewać się pozytywnej oceny seksualno­ści ze strony chrześcijańskiego pisarza tej epoki, lecz punkt widzenia przyjęty tu przez Jana (zmodyfikowany nieco w późniejszych deklaracjach), jest niemal zu­pełnie negatywny. Warto zaznaczyć, że w żadnym fragmencie swego dzieła, tak mocno podpartego autorytetem świętego Pawła, Jan nie odwołuje się do słynnego fragmentu z Listu do Efezjan (5, 21-31), gdzie jedność pomiędzy mężem i żoną porównana została do tej, która istnieje pomiędzy Chrystusem i jego Kościołem. Równie negatywną cechą traktatu jest lekceważący stosunek do kobiet. To wła­śnie kobieta, w osobie Ewy - dowodzi Jan - oddała człowieka we władanie śmier­ci. To również kobiety spowodowały upadek starotestamentowych bohaterów ta­kich jak Samson i Salomon. Jan przyznaje, że kobieta została stworzona na pomocnicę mężczyzny (Rdz 2, 18) i wciąż spełnia tę rolę zajmując się dziećmi i zaspokajając jego seksualne potrzeby. Jeśli jednak mowa o sprawach poważnych, jest ona jedynie zawadą.

Za: J. N. D. Kelly, Złote Usta. Jan Chryzostom- asceta, kaznodzieja, biskup, Bydgoszcz 2001, (Wydawnictwo Homini), Przekład: Katarzyna Krakowczyk. Przekład przejrzała i poprawiła: Marianna Cielecka. Redakcja naukowa: Krzysztof Bielawski. Konsultacja: Ks. prof. dr hab. Marek Starowieyski.