O unikaniu pewnych miejsc

Jest to miejscowość, którą — choć ma pewne naturalne zalety — należy omijać dlatego, że obrała ją sobie za miejsce częstego pobytu rozpusta. «Cóż tedy? Czy trzeba zaraz przejawiać niechęć do tego lub innego miejsca?» Bynajmniej. Lecz tak jak mądremu i przyzwoitemu człowiekowi jedna szata przystoi bardziej niźli druga, tak jak nie odczuwa on niechęci do żadnej barwy, a tylko ma niektóre za mało stosowne dla rzecznika umiarkowania, podobnie też istnieją okolice, których mędrzec - lub mąż do mądrości dążący winien unikać jako nie sprzyjających dobrym obyczajom. Zamierzając przeto odejść w zacisze, nigdy nie wybierze sobie Kanopu , chociaż Kanop nikomu nie zabrania być umiarkowanym, ani też nie uda się do Baj: miasta te zaczęły być domem zajezdnym nieprawości. Tam właśnie rozpusta pozwala sobie najwięcej, tam rozpasanie jej staje się widoczniejsze, jakby jakieś nieokiełzanie było przeznaczeniem danego miejsca. Powinniśmy dobierać okolice zbawienne nie tylko dla zdrowia, lecz także dla obyczajności. Jak nie chciałbym przemieszkiwać między katami, tak też i pomiędzy knajpami. Na co się przyda patrzeć na opojów wałęsających się po brzegu, na uczty w łodziach, na rozbrzmiewające odgłosem śpiewu fale i na inne zdrożności, których rozpusta, jakby wyzbywszy się wszelkiego skrępowania, nie tylko się dopuszcza, ale jeszcze się nimi jawnie popisuje. Powinniśmy się starać o to, abyśmy jak najdalej uciekali od samych podniet do występków. Trzeba hartować ducha i odwodzić daleko od powabów rozkoszy. Przyjemności Kampanii w ciągu jednej zimy rozpuściły Hannibala, pozbawiając sił człowieka, którego nie pokonały ni masy śniegu, ni Alpy. Orężem zwyciężył, zepsuciem został zwyciężony. My także musimy być żołnierzami i to w takim rodzaju wojska, gdzie nigdy nie ma się spokoju, nigdy nie ma się wypoczynku. Należy zwalczać przede wszystkim skłonności do uciech, które, jak widzisz, potrafiły pociągnąć ku sobie nawet surowe umysły. Jeśli ktoś uświadomi sobie, do jak wielkiej pracy przystąpił, będzie wiedział, że nie można postępować ze sobą ani łagodnie, ani miękko. Co mi tam po tych ciepłych wodach! Co po łaźniach, do których wpuszcza się suchy skwar, mający wypocić ciało! Wszelki pot niechaj występuje przy pracy. Gdybyśmy zrobili tak jak Hannibal i przerwawszy bieg swoich spraw tudzież poniechawszy wojny oddalibyśmy się pieszczeniu ciała, nikt nie zganiłby niesłusznie tej naszej niewczesnej gnuśności, niebezpiecznej nawet dla zwycięzcy, a cóż dopiero dla walczącego o zwycięstwo. Wolno nam jeszcze mniej niż tym, którzy szli pod punickimi sztandarami: większe niebezpieczeństwo grozi nam przy cofaniu się, większy trud czeka także przy posuwaniu się naprzód. Los toczy ze mną bój? Nie mam zamiaru wypełniać jego rozkazów! Jarzma nie przyjmuję, a nawet zrzucam je ze siebie, co wymaga jeszcze znaczniejszego męstwa. Nie można osłabiać ducha: jeśli ustąpię rozkoszy, trzeba będzie ustąpić też cierpieniu, trzeba będzie ustąpić trosce, trzeba będzie ustąpić nędzy. Takiegoż prawa nade mną zechce i próżność, i gniew. Tak liczne namiętności będą mnie rozrywały między siebie, ba nawet mnie rozszarpią. Została nam przyobiecana wolność. Trudzimy się dla tej właśnie nagrody. Pytasz, co to jest wolność? Nie być niewolnikiem żadnej rzeczy, żadnej potrzeby, żadnych wydarzeń, przymusić swój los do równego postępowania z sobą. W dniu, w którym zrozumiem, że mogę więcej od niego, nic nie dokaże. Będęż go znosił, jeśli mam w ręku śmierć? Człowiek dążący do oddania się tego rodzaju rozmyślaniom powinien obierać sobie miejsca poważne i czcigodne. Nadmierny urok miejsca przyczynia się do zniewieściałości ducha, gdyż okolica może niechybnie wywrzeć jakiś wpływ w kierunku osłabienia jego żywotności. Juczne zwierzęta, których kopyta stwardniały na grudzie, wytrzymują jaką chcesz drogę; hodowane zaś na pastwisku miękkim i bagnistym prędko się podbijają. Toć i bardziej dziarski żołnierz przychodzi z okolic górzystych; miejski zaś jest ospały i służalczy. Od żadnej pracy nie wzbraniają się ręce, przywołane do broni od pługa; ów zaś namaszczony i gładki odpada przy pierwszej kurzawie. Surowszy sposób życia w jakiejś okolicy krzepi umysły i uzdatnia je do wszelkich przedsięwzięć. Scypio zaszczytniej spędził okres wygnania w Liternum niźli w Bajach . W upadku swym nie mógł osiedlać się pośród takich rozkoszy. Także i tamci, których los ludu rzymskiego po raz pierwszy obdarzył wpływami w państwie, a więc Gajus Mariusz, Gnejus Pompejusz i Gajus Cezar, wznieśli co prawda dwory wiejskie w okolicy Baj, lecz umieścili je na najwyższych grzbietach górskich. Zdawało im się, że będzie to bardziej po wojskowemu, jeśli z wysoka szeroko i daleko przepatrywać będą wszystko, co leży poniżej. Popatrz tylko, jakie położenie obrali, w jakich miejscach i jakie to budowle wznieśli, a zrozumiesz, że były to nie domy wiejskie, lecz warownie. Myślisz, że Kato chciałby kiedykolwiek przebywać w tym zakątku, aby liczyć przepływające obok niego nierządnice, łodzie tylu rodzajów upstrzone różnymi barwami i róże kołyszące się na całej przestrzeni wodnej; by słuchać hałaśliwych śpiewów nocnych? Czyż nie wolałby on pozostać za okopem, który by własnoręcznie sypał nawet na jedną noc? I któż by, jeśli jest mężczyzną, nie chciał, ażeby sen jego przerywała raczej trąbka bojowa niż muzyka? Lecz dość długo już prawowaliśmy się z Bajami, nigdy zaś nie dość długo z występkami, które — proszę cię, mój Lucyliuszu — ścigaj nie zakreślając sobie granic, ścigaj bez końca. Boć i one nie znają ani granic, ani końca. Odrzuć wszystko, co tylko targa twoim sercem, a jeśli inaczej pozbyć się tego nie można, trzeba wyrwać je razem z sercem. Przepędź zwłaszcza pożądania rozkoszy i miej je za najbardziej nienawistne: podobnie jak rozbójnicy, których Egipcjanie zwą φίλητεΐς, rozkosze obejmują nas po to, by udusić.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Którzy uczą swym życiem

Są tacy, mówi Epikur, którzy wznieśli się do prawdy bez niczyjej pomocy i sami utorowali sobie drogę . Najwięcej chwali tych, którzy pęd swój zawdzięczali sobie, którzy dźwignęli się w górę sami. Niektórzy jednak — prawi — potrzebują cudzej pomocy, nie pójdą, jeśli ich nikt nie poprzedza, lecz pod czyimś przewodem idą dobrze. Do tych zalicza Metrodora, uznając i tę umysłowość za znakomitą, choć należącą do drugiego rzędu. My nie jesteśmy spod owego pierwszego znaku: dobrze nam się powiedzie, jeśli zostaniemy przyjęci pod znak drugi. Nie pogardzisz wszak i takim człowiekiem, który może się uratować korzystając z przysługi drugiego: wielką rzeczą jest już sama chęć uratowania się. Prócz tego znajdziesz jeszcze innego pokroju łudzi, także nie zasługujących na wzgardę, których do prawości można przymusić czy napędzić, którzy potrzebują nie tylko przewodnika, lecz i poplecznika czy — że tak powiem — poganiacza. I to jest trzeci poczet. Jeśli i tutaj chcesz mieć przykład, to Epikur powiada, że taki był Hermarchus. Z pierwszego tedy więcej się cieszy, lecz drugiego więcej szanuje. Jakkolwiek bowiem obaj doszli do tego samego celu, wszelako bardziej chwalebne jest osiągnięcie tegoż wyniku przez kogoś będącego w położeniu trudniejszym. Oto wzniesiono na przykład dwa budynki w najniższej części różne, lecz jednako wysokie i wspaniałe. Jeden trafił na dobre podłoże i budowla wyrosła tam szybko. Fundamenty drugiego okazały się zbyt słabe, jako założone w miękkiej i błotnistej ziemi; toteż włożono tam wiele pracy, zanim dotarto do twardego gruntu. Dla patrzącego na obydwa te budynki wszystko, co zrobiono przy pierwszym, jest widoczne, podczas gdy znaczna część drugiego, i to trudniejsza do wykonania, jest ukryta. Podobnież niektóre talenty rozwijają się łatwo i szybko, niektóre zaś trzeba, jak to mówią, dopiero wypracować i osadzić na fundamentach. Tamtego zatem, który nie miał z sobą żadnych kłopotów, nazwałbym szczęśliwszym, lecz ten, który przezwyciężył złą cechę swego przyrodzenia i nie tyle przywiódł sam siebie do mądrości, ile przywlókł, doprawdy więcej się zasłużył w moich oczach. Wypada, iżbyś wiedział, że i my zostaliśmy obdarzeni takimi ociężałymi i wymagającymi dużego trudu zdolnościami. Idziemy poprzez przeszkody. Walczmy więc, wezwijmy kogoś na pomoc. «Kogóż wezwę?» — zapytasz. Tego oto albo tamtego. Zaiste, możesz powrócić nawet do nieżyjących już, którzy są wolni od zajęć: potrafią wspomóc nas nie tylko ci, co żyją, ale i ci, co kiedyś żyli. Spośród żyjących wszelako wybierzmy nie tych, którzy z nadzwyczajną szybkością wyrzucają słowa lub w kółko powtarzają wyświechtane zwroty zbierając się gromadnie w domu, lecz tych, którzy uczą swym życiem, którzy wskazawszy słowy, co należy czynić, dowodzą tego swym postępowaniem, którzy pouczają, czego trzeba unikać, i nigdy na tym, co określili jako godne odrzucenia, nie są przyłapywani. Obierz sobie na pomocnika tego, kogo bardziej podziwiasz wtedy, gdy go widzisz, a nie wtedy, kiedy go słuchasz. Nie jest to powód, bym zabraniał ci słuchać i tych, którzy mają zwyczaj dopuszczać gmin do siebie i prowadzić publiczne rozprawy; byleby tylko występowali wobec tłumu z tym zamiarem, żeby i samym się poprawić, i innych uczynić lepszymi; byleby nie uprawiali tego dla ubiegania się o względy ludu. Cóż bowiem mamy szpetniejszego niż zabiegająca o poklask filozofia?

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Cały czas dla filozofii

Odwrotnie bywa z tymi chorobami, na które zapadają nasze dusze: im gorzej się ktoś ma, tym mniej odczuwa. Nie masz czemu się dziwić, najdroższy Lucyliuszu. Kto bowiem lekko śpi, ten podczas swego wypoczynku miewa widzenia, a niekiedy śni mu się właśnie to, że śpi. Twardy zaś sen zaciera też widzenia i pogrąża duszę ludzką głębiej, niżby mogła w tym czasie mieć jakąś świadomość siebie. Czemuż nikt nie przyznaje się do swych wad? Bo wciąż jeszcze w nich tkwi. Opowiadanie widzeń sennych dowodzi, że właśnie się czuwa; przyznanie się do wad wskazuje, że dusza przychodzi do zdrowia. Ocknijmyż się więc, byśmy mogli wyjawiać nasze wady! Obudzi zaś nas tylko filozofia, tylko ona strząśnie z nas twardy sen. Jej więc poświęć się całkowicie. Tyś godzien jej, a ona ciebie. Padnijcie sobie nawzajem w objęcia. Odważnie i jawnie oddal od siebie wszystkie inne sprawy. Nie powinieneś zajmować się filozofią przejściowo. Gdybyś się rozchorował, zaniechałbyś trosk o majątek, zniknęłyby dla ciebie sprawy sądowe i nikogo nie ceniłbyś aż tak wysoko, byś w charakterze adwokata miał wystąpić w jego obronie w sądzie. Z całym zapałem starałbyś się o to, aby jak najprędzej oswobodzić się od choroby. Cóż tedy? Czyż tak samo nie postąpisz i teraz? Oddal od siebie wszystko, co zawadza, i bądź wolny dla wzniosłych rozmyślań. Nikt nie dojdzie do tego, jeśli jest zajęty. Filozofia też wykonywa swoje władztwo. Sama zostawia ona resztę czasu, nie przyjmuje zaś czasu z góry sobie wyznaczonego. Nie jest to sprawa podrzędna; jest to rzecz zwyczajna, jest to pani, która każe nam być do jej rozporządzenia. Aleksander, gdy mu pewne państwo obiecywało część swych posiadłości oraz połowę wszystkich bogactw, odpowiedział: «Przybyłem do Azji nie żebym brał, co byście mi oddali, lecz żebyście wy zatrzymali sobie to, co wam zostawię». Podobnie mówi filozofia do wszystkich innych spraw: «Nie przyjmę tego czasu, który dla was okaże się zbędny, natomiast wy będziecie miały go tylko tyle, ile go sama wam wydzielę». Zwróć ku niej całą swą myśl, do niej się przysiądź i o nią miej staranie. Ogromny przedział powstanie między tobą a innymi ludźmi. Znacznie wyprzedzisz wszystkich śmiertelników i niewiele prześcigną cię bogowie. Pytasz, jaka zostanie pomiędzy nimi a tobą różnica. Będą oni bardziej długowieczni. Ale, na Herkulesa! wielkiego to mistrza dowodzi, jeśli zawarł wszystko w tak krótkim czasie. Dla mędrca żywot jego jest tak długi, jak dla bóstwa cała jego wieczność. Jest nawet coś takiego, w czym mędrzec przewyższa bóstwo. Ono nie zna obaw dzięki łasce natury, mędrzec pozbywa się ich z własnej woli. Oto rzecz wspaniała: odznaczać się słabością ludzką, a przy tym mieć pewność siebie boską! Wprost niewiarygodna jest zdolność filozofii do unicestwiania wszelkiej przypadkowej przemocy. Żadna broń nie ima się jej ciała: jest ona obwarowana i bezpieczna. Jedne pociski pozbawia siły i niby od lekkich strzał zasłania się od nich swoją obszerną szatą, drugie odbija i odrzuca z powrotem ku temu, który je wysłał.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

My jednak pożądamy tych rzeczy, jak gdyby miały istnieć zawsze albo jakbyśmy mogli zachować je po wszystkie czasy

Jakim sposobem mogą poprawić mnie Platońskie idee? Czy dobędę z nich coś takiego, co by uśmierzyło me żądze? W każdym razie dobędę to, iż wszystkiemu, co dogadza naszym zmysłom, co nas podnieca i drażni, odmawia Platon rzeczywistego istnienia. Wszystko to zatem polega na urojeniach i tylko do czasu: ma jakąś tam widoczną postać. Nic z tego nie odznacza się stałością ani trwałością. My jednak pożądamy tych rzeczy, jak gdyby miały istnieć zawsze albo jakbyśmy mogli zachować je po wszystkie czasy. Słabi i niedołężni, tkwimy między urojeniami. Zwróćmy jednak serce do tego, co jest wieczne.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Spokój i hałas

Prawdziwa jest tylko taka spokojność, do której prowadzi czyste sumienie. Spojrzyj na tego, czyj sen wymaga ciszy w całym przestronnym domu. Aby do uszu jego nie dotarł żaden dźwięk, milknie cała gromada niewolników, a ci, którzy zbliżają się do niego, stawiają trwożliwe kroki na palcach. On przewraca się, ma się rozumieć, z boku na bok, chcąc wśród zgryzot pochwycić lotny sen. Uskarża się, że słyszał odgłosy, których w istocie rzeczy nie słyszał. Co podług ciebie jest tutaj przyczyną? Przeszkadza mu stan jego duszy. Ją to trzeba uspokoić, jej to bunt należy ukrócić. Bo nie uważaj jej za ukojoną tylko dlatego, że spoczywa ciało. Niekiedy spoczynek bywa też niespokojny. Toteż, ilekroć zbyt silnie będzie nam się dawało we znaki nieznośne samo dla siebie lenistwo, tylekroć powinniśmy się pobudzić do jakichś czynów i zająć się uprawianiem pożytecznych sztuk. Wielcy wodzowie, gdy widzą, że żołnierze zaczynają źle spełniać ich rozkazy, poskramiają ich jakąś pracą i utrzymują w ryzach wyprawami. Ludzie czymś zaprzątnięci nigdy nie mają czasu na swawolę i nie ma pewniejszego środka, jak przedsięwziąć jakoweś czynności, które by udaremniły występki płynące z bezczynności. Wydaje nam się często, że obrzydziwszy sobie sprawy publiczne i zawiódłszy się na jakimś bez powodzenia piastowanym i przykrym stanowisku, odeszliśmy na ubocze. A jednak i w tej kryjówce, do której wpędziły nas lęk i zmęczenie, niekiedy znów budzi się żądza zaszczytów. Albowiem nie była ona unicestwiona i nie znikła, lecz czuła się znużona i zniechęcona niepomyślnym obrotem rzeczy. To samo utrzymuję i o chęci użycia, która czasem robi wrażenie, że już znikła, a potem znów zakłóca spokój tych, co się opowiedzieli za umiarem, i pośród oszczędności pożąda nie potępionych ostatecznie, a jedynie porzuconych chwilowo rozkoszy; pożąda zaś tym gwałtowniej, im bardziej to ukrywa. Wszystkie bowiem przywary jawne mają postać łagodniejszą; także i choroby przechylają się już ku zdrowiu, gdy z ukrycia wychodzą na wierzch i wyjawiają całą swoją siłę. Wiedz zatem, że i chciwość, i żądza zaszczytów, i inne złe skłonności duszy ludzkiej są najbardziej niebezpieczne wtedy, gdy czatują, udając, że nie zagrażają już zdrowiu duchowemu. Uchodzimy za spokojnych, lecz nie jesteśmy nimi. Bo gdybyśmy chcieli tego naprawdę, gdybyśmy dali sobie hasło do odwrotu ze złej drogi, gdybyśmy wzgardzili złudnymi okazałościami, to—jak nieco wyżej mówiłem — nic by nas nie rozpraszało, żaden głos ludzki ni śpiew ptaków nie przerywałby naszych dobrych myśli, okrzepłych już i niewzruszalnych. Płochy to umysł i nie wszedł jeszcze w głąb siebie, jeśli zwraca uwagę na odgłosy i różne przypadkowe dźwięki. Zawiera się w nim jeszcze jakiś niepokój i jakiś ukryty lęk, który czyni go pełnym troski. Nasz Wergiliusz mówi o tym:

Mnie, którym nigdy przedtem nie bał się żadnych pocisków,

Strzał ani grotów czy Greków gromadnie przed nami stojących,

Teraz już każdy powiew i dźwięk każdy trwogą napełnia:

Drżę o towarzysza i o to, co dźwigam na plecach .

ów pierwszy jest to mędrzec, którego nie przerażają ani nadlatujące pociski, ani szczęk broni nacierających na siebie licznych oddziałów wojska, ani łoskot walących się murów miejskich. Ten drugi — to człek nieuświadomiony, który boi się o swe rzeczy i wzdryga się na każdy szelest, człowiek, którego przybija jeden jakiś dźwięk wzięty za szmer złowrogi, którego pozbawiają przytomności najmniejsze nawet poruszenia. A czyni go tak bojaźliwym jego brzemię. Kogokolwiek byś wybrał z tych rzekomych szczęśliwców, tak wiele wlokących ze sobą i tak wiele niosących, zobaczysz właśnie człowieka, który

Drży o towarzysza i o to, co dźwiga na plecach.

Miej się więc za uspokojonego tylko wtedy, kiedy nie będzie cię obchodzić żadna wrzawa, kiedy nie zrobi na tobie wrażenia żadne wołanie — niezależnie od tego, czy będzie ci schlebiało, czy groziło, czy wszczynało jedynie wokół ciebie próżny i nic nie znaczący hałas. «Cóż tedy? Czy czasami nie jest wygodniej zgoła nie słyszeć zgiełku?» Przyznaję to. I dlatego przeniosę się stąd. Chciałem tylko doświadczyć siebie i zaprawić. Po cóż dłużej się męczyć, skoro już Ulisses wynalazł dla swoich współtowarzyszy tak prosty środek nawet na śpiew syren?

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Mędrzec nigdy nie pozostaje bez radości

Długo byliśmy pogrążeni w występkach i trudno jest nam z tego się oczyścić. Bo jesteśmy już nie tylko zbrukani przez nie, lecz nimi przepojeni. Żebyśmy nie przechodzili od jednej myśli do drugiej, zapytam teraz o to, co niejednokrotnie rozpatruję sam z sobą: dlaczego głupota trzyma się nas tak silnie? Najpierw dlatego, że nie zwalczamy jej z całym męstwem ani nie rwiemy się do wybawienia z całym zapałem; następnie zaś dlatego, że nie dość mocno wierzymy w to, co zostało odkryte przez mądrych ludzi, nie przyjmujemy tego z otwartymi sercami i zbyt opieszale zabieramy się do tak ważnej rzeczy. W jaki sposób jednakże może nauczyć się dobrze zwalczać swoje występki człowiek, który uczy się tego tylko wtedy, kiedy wolny jest od występków? Nikt z nas nie schodzi w głąb. Poprzestajemy na uszczknięciu tego, co znajduje się na powierzchni, i uważamy, że zrobilibyśmy dosyć lub nawet za wiele, jeśli zajęci czymś innym, poświęciliśmy filozofii trochę czasu. Ale głównie przeszkadza nam to, że zbyt szybko uznajemy siebie za dobrych. Gdy tylko trafiamy na kogoś, kto zwie nas dobrymi, roztropnymi czy sumiennymi ludźmi, od razu przystajemy na to. Nie zadowalamy się mierną pochwałą: czymkolwiek obsypie nas bezwstydne przypochlebianie się, przyjmujemy to jako coś nam należnego. Zgadzamy się z tymi, którzy twierdzą, że jesteśmy najlepsi i najmędrsi, choć wiemy, że mówią oni wiele rzeczy nieprawdziwych. Przy tym jesteśmy dla siebie tak pobłażliwi, że pragniemy, aby wychwalano nas za zalety, z którymi postępki nasze zostają w szczególnie wielkiej sprzeczności. Ten, co właśnie zadaje męki, chętnie słyszy, iż jest najłagodniejszy; ten, co rabuje, lubi słuchać, że jest najszczodrobliwszy; ten, co się upija i prowadzi rozwiązłe życie, z zadowoleniem przyjmuje, że jest człowiekiem bardzo wstrzemięźliwym. Idzie za tym więc, że nie chcemy poprawić się dlatego, iż uważamy się za doskonałych. Aleksander, kiedy włóczył się już po Indiach i pustoszył wojną narody nie znane dokładnie nawet swoim sąsiadom, w czasie oblężenia pewnego miasta, gdy objeżdżał dokoła mury i szukał w umocnieniach najsłabszych miejsc, trafiony strzałą, długo jeszcze pozostawał na miejscu oraz trwał przy zajęciu, które zaczął. Potem, gdy po zatamowaniu krwi ból w suchej już ranie zaczął się wzmagać i zwisająca z konia goleń zwolna drętwiała, zmuszony do oddalenia się, rzekł: «Wszyscy przysięgają, żem jest synem Jowisza, lecz ta rana woła, że jestem tylko zwyczajnym człowiekiem». Czyńmyż i my to samo. Pochlebstwo uwodzi każdego w odpowiedni dla niego sposób. Mówmy tedy: «Twierdzicie wprawdzie, że jestem roztropny, ja widzę jednak, jak wielu pożądam rzeczy bezużytecznych, jak wielu pragnę rzeczy takich, które mi zaszkodzą. Nie rozeznaję nawet tego, co zwierzętom jasno wskazuje sytość: jaka powinna być miara w jedzeniu, jaka w piciu. Nie wiem jeszcze, ile mam sobie wziąć». Z kolei nauczę cię, w jaki sposób możesz rozpoznać, że nie jesteś mędrcem. Ów prawdziwy mędrzec jest pełen radości, pogodny, spokojny i niewzruszony. Żyje on za pan brat z bogami. Teraz zastanów się nad sobą: jeśli nigdy nie jesteś smutny, jeśli żadna nadzieja nie podnieca twej wyobraźni oczekiwaniem przyszłości, jeśli i w dzień, i w nocy nastrój twojego ducha, wzniosłego i zadowalającego się sobą, jest równy i jednakowy, toś istotnie dotarł do szczytu doskonałości ludzkiej. Aliści jeśli dążysz do rozkoszy, jeśli szukasz ich wszędzie i chcesz doznawać wszelkich ich odmian, wiedz, że tyle ci nie dostaje do mądrości, ile do prawdziwej radości. Pragniesz osiągnąć tę radość, lecz mylisz się, jeżeli wierzysz, że napotkasz ją pośród bogactw, jeżeli szukasz radości w zaszczytach, czyli — mówiąc inaczej — w troskach. Wszystko to, do czego tak się rwiesz jako do rzeczy, które mają ci sprawić uciechę i przyjemność, jest w istocie przyczyną udręczeń. Wszyscy oni, powiadam, zmierzają do radości, lecz nie wiedzą, skąd wziąć radość trwałą i całkowitą. Tamten oto szuka jej na ucztach oraz w rozpuście, ów w zaszczytach i w zgromadzonym wokół siebie tłumie klientów, ten u kochanki, a kto inny jeszcze chce ją uzyskać z czczego popisywania się opanowaniem nauk uważanych za godne ludzi wolnych i znajomością niczego nie naprawiających pism. Wszyscy oni dają się zwieść zdradliwym i krótkotrwałym uciechom, takim, jak pijaństwo, które jednogodzinne wesołe szaleństwo okupywać każe długim okresem obrzydzenia; jak poklask i życzliwe okrzyki przyjaźnie ustosunkowanego tłumu, które i zapewnia się sobie, i przypłaca tylko wielkimi kłopotami. Zważ więc, że zawsze jednakowa radość jest wyłącznie skutkiem mądrości. Usposobienie mędrca jest takie, jak stan niebios powyżej księżyca: wciąż panuje tam niezmącona pogoda . Oto masz więc i powód, dla którego winieneś dążyć do mądrości: mędrzec nigdy nie pozostaje bez radości. A radość ta nie rodzi się z czegoś innego, jak tylko ze świadomości cnót. Nie może się radować nikt, jeno dzielny, jeno sprawiedliwy, jeno wstrzemięźliwy. «Jak to? — zapytasz. — Czy głupcy i źli nie znają radości?» Nie większą jak lwy, które znalazły przypadkowo żer: gdy wycieńczą się oni opilstwem i rozpustą, gdy noc zejdzie im na wszeteczeństwach, gdy z przyjemności narzuconych biednemu ciału w ilości większej, niż ono zdolne było przyjąć, zaczną ropieć wrzody, wtedy nieszczęśni wykrzykują ów znany wiersz Wergiliusza:

Na marnych przecież uciechach spędziliśmy noc tę ostatnią.

Wiesz to dobrze.

Rozpustnicy każdą noc spędzają na marnych uciechach — tak właśnie jakby ostatnią. Tamta prawdziwa radość natomiast, która towarzyszy bogom, a także idącym w zawody z bogami ludziom, ani nie doznaje przerw, ani nie ustaje. A przecież ustałaby, gdyby była wzięta od kogoś. Że zaś nie jest obcym podarkiem, nie zależy od obcego uznania. Czym los nie obdarzył, tego też nie odbierze.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Wyprzedzili oni własną śmierć ...

Czy to natura, obdarzywszy nas tak niewielkim ciałem, dała nam równocześnie tak nienasycony żołądek, iż łakomstwem swym przewyższamy największe i najżarłoczniejsze zwierzęta? Bynajmniej. Bo jakże drobne jest to, czym się zaspokaja naturę! Można ją zbyć czymś zupełnie nieznacznym. Wcale nie łaknienie żołądka kosztuje nas tak wiele, ale próżność. Policzmy zatem tych «dogadzających brzuchowi», jak ich określa Salustiusz, do rzędu zwierząt, a nie ludzi; niektórych zaś nawet nie do zwierząt, ale do zmarłych. Żyje ten, kto jest przydatny wielu innym; żyje ten, kto korzysta ze siebie samego. Ci natomiast, którzy siedzą w ukryciu i gnuśnieją, zostają w domu tak, jakby się znajdowali w grobie. Imię ich można przy samym wejściu wyryć na marmurze: wyprzedzili oni własną śmierć.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Demetriusz – dobry przyjaciel

LXII

Seneka pozdrawia swego Lucyliusza.

Kłamią, którzy chcą dać do zrozumienia, że do uprawiania szlachetnych nauk przeszkadza im nawał zajęć. Zmyślają zatrudnienia, wyolbrzymiają je i zaprzątają sami siebie. Co do mnie, to jestem wolny, Lucyliuszu, jestem wolny i gdziekolwiek się znajduję, wszędzie należę do siebie. Sprawom swoim bowiem nie oddaję się całkowicie, a tylko im się użyczam i nie gonię za sposobnościami trwonienia czasu. Na jakimkolwiek stanę miejscu, wszędzie prowadzę swoje rozmyślania, zastanawiając się w duchu nad czymś zbawiennym. Gdy się udzielam przyjaciołom, to i wtedy nie oddalam się od siebie: nie przestaję dłużej i z tymi, z którymi złączyła mnie jakowaś okoliczność lub sprawa zrodzona z powinności obywatelskiej, lecz jestem ze wszystkimi najlepszymi: ku nim kieruję moje myśli niezależnie od tego, w jakim miejscu i w jakim stuleciu żyli. Obnoszę z sobą najszlachetniejszego z mężów Demetriusza i porzuciwszy ludzi odzianych w purpurę, z nim, na poły nagim, wiodę rozmowę, jego podziwiam. Bo i dlaczegoż bym nie miał podziwiać? Widzę, że mu na niczym nie zbywa. Wzgardzić wszystkim może niejeden, ale posiąść wszystkiego nie może nikt. Najkrótsza droga do bogactwa wiedzie poprzez pogardę bogactw. Mój Demetriusz jednakże żyje nie tak, jakby wszystkim wzgardził, lecz tak, jakby oddał wszystko na własność innym.

Bądź zdrów!

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Jestem gotów do odejścia

LXI

Seneka pozdrawia swego Lucyliusza.

Przestańmy chcieć tego, czegośmy chcieli poprzednio. Ja przynajmniej staram się, by w starości nie chcieć tego, czego chciałem w wieku chłopięcym. Na jednym schodzą mi dni i noce, jedno jest moim zajęciem oraz przedmiotem moich myśli: położyć kres dawnym mym błędom. Dążę do tego, by każdy dzień przebiegał mi na kształt całego życia. I na Herkulesa! — żadnego z nich nie traktuję jako dnia ostatniego, lecz na każdy patrzę tak, jakby mógł być w rzeczy samej ostatnim. Piszę do ciebie niniejszy list w takim nastroju, jakby właśnie podczas pisania miała mnie wezwać śmierć. Jestem gotów do odejścia, lecz cieszę się z życia dlatego, że niezbyt obchodzi mię, jak długo będzie ono trwało. Zanim nadeszła starość, zależało mi, by dobrze żyć; w starości dbam o to, by dobrze umrzeć. A wszak dobrze umrzeć — to chętnie umrzeć. Staraj się i ty, by nigdy nic nie czynić wbrew woli. Co w stosunku do sprzeciwiającego się nastąpi pod przymusem, to dla chcącego traci swój przymusowy charakter. Powiadam tak: kto chętnie wypełnia rozkazy, unika najgorszej strony niewoli — czynienia tego, czego czynić nie chce.

Nie ten jest nieszczęśliwy, kto robi coś na rozkaz, lecz ten, kto robi to niechętnie. Nastrójmy tedy umysły nasze tak, iżbyśmy chcieli tego, czego będzie wymagała konieczność, a zwłaszcza iżbyśmy bez przygnębienia myśleli o własnym końcu. Trzeba się przygotowywać do śmierci pierwej niźli do życia. Zostaliśmy dostatecznie wyposażeni do życia, lecz chciwie pożądamy jeszcze więcej środków. Zdaje nam się i zawsze będzie się zdawało, że czegoś nam brakuje. Do przyznania, że dość żyliśmy, nie skłaniają nas ani przeżyte lata, ani dni, tylko nasz rozum. Otóż ja, najdroższy Lucyliuszu, żyłem wystarczająco długo: zaspokojony życiem, oczekuję śmierci.

Bądź zdrów!

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Kwintus Sekstiusz

Następnie czytaliśmy dzieło Kwintusa Sekstiusza ojca, wybitnego męża, jeżeli wierzysz mi choć trochę, i stoika, choć sam temu zaprzecza. Na bogów dobrych! Ileż w nim żywotności, ile zapału! Znajdziesz to nie u wszystkich filozofów: pisma niektórych, choć mają głośne imiona, są bezkrwiste. Pouczają, rozprawiają, docinają, lecz serca nie dodają, bo sami go nie mają. Gdy zaś przeczytasz Sekstiusza, powiesz: «Oto pisarz pełen życia i czerstwości. Jest niezależny i wyższy od zwykłych, ludzi. Zostawia mnie przepełnionego ogromną ufnością». Choćbym był w usposobieniu nie wiem jakim, przecież kiedy go czytam, wyznam ci, zachciewa mi się wzywać do walki wszelakie nieszczęścia, zachciewa mi się wołać: «Czemuż zwlekasz, przewrotny losie? Nacieraj! Widzisz, że jestem przygotowany». Nabieram odwagi owego dzielnego chłopca, który szuka, gdzie by mógł siebie doświadczyć, gdzie by mógł wykazać swe męstwo:

Chce on i tylko czeka, by na zwierzęta bezbronne

Wpadł odyniec spieniony z góry lub nawet lew płowy.

Chciałbym widzieć przed sobą coś takiego, co bym zwyciężył i czego zmuszenie do uległości stanowiłoby dla mnie próbę. Albowiem Sekstiusz ma jeszcze tę nadzwyczajną zaletę, że zarówno przedstawia ci wspaniałość szczęśliwego życia, jak i nie budzi zwątpienia co do możliwości dojścia do niego. Będziesz wiedział, że wprawdzie znajduje się ono wysoko, dla chcącego jednakowoż jest osiągalne. Ta sama zaleta sprawi, że będziesz owo szczęśliwe życie podziwiał, a mimo to żywił nadzieję dostąpienia go.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Ogólne mniemanie mędrców

Ja ci to piszę, ten, który Anneusza Serena, bardzo drogiego mi, opłakiwałem tak niepowściągliwie, iż — czego wcale nie chciałem — stałem się jednym z przykładów ludzi, nad którymi smutek odniósł zwycięstwo. Dziś jednakowoż potępiam swoje ówczesne postępowanie i rozumiem, iż największą przyczyną mojej nadmiernej żałości było to, iżem nigdy nie myślał, że może on umrzeć przede mną. Przychodziło mi na myśl jedno: że jest młodszy, i to znacznie młodszy. Jak gdyby śmierć przestrzegała porządku! Stale tedy pamiętajmy o śmiertelności tak własnej, jak i wszystkich innych umiłowanych przez nas osób. Wówczas trzeba mi było powiedzieć sobie tak: «Serenus mój jest młodszy ode mnie, lecz cóż to ma do rzeczy? Powinien umrzeć po mnie, lecz może umrzeć i przede mną». Ponieważ tego nie zrobiłem, zły los z nagła ugodził we mnie całkiem nie przygotowanego. Teraz wiedz, że wszystko jest śmiertelne i że umiera bynajmniej nie według jakiegoś określonego prawa. Dzisiaj może się stać wszystko to, co może zdarzyć się też kiedy indziej. Zważmy tedy, o najdroższy Lucyliuszu, że i my wkrótce dojdziemy tam, dokąd dotarł już ten, kogo z tej właśnie przyczyny opłakujemy. A może, jeśli tylko prawdziwe jest ogólne mniemanie mędrców i jeśli otrzymujemy jakieś nowe miejsce pobytu, ten, o kim sądzimy, że istnieć przestał, został jeno przed nami tam wysłany...

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Pożądane są nie udręki, lecz cnota, z którą udręki te znosimy

Zadajesz pytanie, czy wszystkie dobra są pożądane. «Jeżeli dobrem jest — powiadasz — mężne znoszenie mąk, wielkoduszne poddanie się spaleniu i cierpliwe przetrwanie choroby, idzie za tym, że wszystko to jest pożądane. Ja jednak nie znajduję tu zgoła nic godnego pożądania. W każdym razie nie znam, jak dotychczas, nikogo, kto by złożył bogom dziękczynną ofiarę za to, że był sieczony rózgami, że został pokręcony przez podagrę lub że wyciągano go na torturach». Rozdziel te rzeczy, mój Lucyliuszu, a zrozumiesz, że jest tu jednak coś takiego, czego godzi się sobie życzyć. Nie chciałbym doznawać męczarni, lecz gdyby trzeba było je przetrzymać, będę życzył sobie, bym podczas nich zachował się mężnie, przyzwoicie i odważnie. Czemuż nie miałbym chcieć, by nie wybuchła wojna? Gdy wszelako wybuchnie, będę życzył sobie, bym godnie znosił rany, głód i wszystko, co wojna nieuniknienie przynosi z sobą. Nie jestem aż tak bezrozumny, bym mógł pragnąć choroby; ale gdy przyjdzie zachorować, życzeniem moim będzie, iżbym w niczym nie okazał się niepowściągliwy i nie zachował się jak pieszczoch. A więc pożądane są nie udręki, lecz cnota, z którą udręki te znosimy.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Wszystko, co przemijające, zmniejsza się, upada, zużywa się ...

Wszystko, co przemijające, zmniejsza się, upada, zużywa się i wzrasta, opróżnia się i napełnia. Toteż przy tak niepewnym stanie udziałem jego jest nierówność, podczas kiedy istota rzeczy boskich jest jedna i ta sama. Rozum zaś nie jest niczym innym, jak zasadzoną w ludzkim ciele cząstką ducha boskiego. Jeżeli rozum jest czymś boskim, a nie ma dobra bez rozumu, tedy wszelkie dobro także jest boskie. (...)

Dlatego właśnie powiadam: czymś równym sobie jest spokojnie przeżywać radość oraz spokojnie znosić ból. Owa radość wcale nie stoi wyżej od tej wytrzymałości duchowej łykającej wśród katuszy swe własne jęki. Tamte dobra są godne pożądania, te są godne podziwu, niemniej jednak obydwa ich rodzaje są sobie równe, bo wszystko, co sprawia przykrość, pokryte jest przez tym większą potęgę dobra. Ktokolwiek ma je za nierówne, odwraca oczy od samych cnót i bierze pod uwagę okoliczności zewnętrzne. Prawdziwe dobra mają jedną wagę i jedną miarę. Fałszywe zaś zawierają w sobie wiele nicości. To więc, co patrzącym wydaje się piękne i okazałe, okazuje się oszustwem, gdy się położy je na wagę. Tak jest, mój Lucyliuszu. Cokolwiek poleca prawdziwy rozum, jest niewzruszalne i wiecznotrwałe, umacnia i podnosi ducha, który stale przebywać będzie na wyżynach. To, co pochwalane jest przez płochość i uchodzi za dobro w mniemaniu pospólstwa, napawa cieszących się próżną radością; to zaś, czego boją się oni jako zła, budzi lęk w ich umysłach i przeraża ich tak samo, jak pozorne niebezpieczeństwo trwoży zwierzęta. Obydwie rzeczy zatem utrudzają duszę i dręczą bez powodu: ani tamta nie jest godna radości, ani tej nie warto się obawiać. Sam tylko rozum jest nieodmienny i mocno trzyma się swojego zdania. Albowiem nie służy on zmysłom, lecz panuje nad nimi.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Mędrzec żyje tyle, ile żyć powinien ...

Przepłynęliśmy, Lucyliuszu, obok naszego życia i tak jak na morzu wedle słów naszego Wergiliusza

Znikają sprzed oczu w oddali i ziemie, i miasta

podobnie i w tym bardzo gwałtownym pędzie czasu najpierw tracimy sprzed oczu nasze dzieciństwo, potem młodość, następnie wszystko, co zajmuje miejsce środkowe pomiędzy wiekiem młodzieńczym i starczym rozgraniczając owe dwa okresy, a później bardzo piękne lata samej starości. W końcu zaczyna się ukazywać wspólny kres całego rodzaju ludzkiego. W najwyższej głupocie naszej uważamy go za wierzchołek podwodnej skały. Lecz jest to port, niekiedy godny pożądania, nigdy zaś nie zasługujący na pogardę. I jeśli ktoś dostał się tam w pierwszych latach swego żywota, nie powinien utyskiwać więcej niż ten, kto szybko odbył podróż morską. Z jednego bowiem [żeglarza], jak wiesz, robią sobie igraszkę powiewy słabe, które go zatrzymują w drodze i nużą przykrą martwotą zupełnej ciszy na morzu, drugiego nieustający podmuch bardzo rychło przypędza do celu. Wiedz, że to samo dzieje się i z nami. Jednych życie niezmiernie szybko doprowadziło tam, dokąd musieli przybyć nawet zwlekający, drugich skruszyło wprzódy i zwarzyło. Nie zawsze, jak ci wiadomo, należy życie przedłużać. Albowiem dobrem jest nie samo życie, tylko piękne życie. Dlatego mędrzec żyje tyle, ile żyć powinien, a nie tyle, ile żyć może. Będzie on zastanawiał się, gdzie ma żyć, z kim, w jaki sposób i czego ma dokonać. Zawsze zważa on, jakie ma być życie, a nie jak długie. Gdy zaś napotyka wiele utrapień i okoliczności mącących spokój, oddala się. A czyni to nie tylko w razie najwyższej konieczności, ale — gdy kolej losu zaczyna mu się zdawać podejrzana — zaraz dokładnie się rozgląda, czy nie należałoby już w owym.... [dniu] życia zakończyć. Za nieważne zgoła dla siebie poczytuje, czy sam sobie koniec uczyni, czy też doczeka się innego końca oraz czy nastąpi to później, czy wcześniej. Nie lęka się, że może ponieść znaczną, stratę: nikt nie może zbyt wiele stracić kapaniną. Wcześniej się umrze, czy później — na tym bynajmniej nie zależy; chodzi o to, czy się umrze dobrze, czy źle. Dobrze umrzeć zaś — to uniknąć niebezpieczeństwa złego życia.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Żebyś potrafił utrzymać na wodzy umysł, powstrzymuj wprzódy od biegania swoje ciało

LXIX

Seneka pozdrawia swego Lucyliusza.

Nie chciałbym, żebyś zmieniał miejsca pobytu i przebiegał z jednego na drugie. Nie chciałbym najprzód dlatego, że tak częste przenosiny dowodzą niestałości usposobienia. Nikt nie może utwierdzić się w spokoju, jeśli nie przestał rozglądać się i błąkać. Żebyś potrafił utrzymać na wodzy umysł, powstrzymuj wprzódy od biegania swoje ciało. Następnie nie chciałbym dlatego, że najbardziej pomocne są leki wtedy, gdy przyjmuje się je bez przerwy. Nie trzeba też przerywać spokojnego bytowania i zapominania przeszłego życia. Pozwól oczom twym odwyknąć od rozmaitości widoków, pozwól uszom przyzwyczaić się do rozsądniejszych słów. Ilekroć zechcesz ruszyć dalej, tylekroć podczas samego przenoszenia się napotkasz coś takiego, co na nowo wzbudzi dawne twe żądze. Tak jak ten, kto próbuje otrząsnąć się z miłości, winien unikać wszelkiego wspominania umiłowanej osoby, gdyż nic nie odnawia się łatwiej niż miłość, podobnie i ten, kto chce wyzbyć się pożądania wszystkich rzeczy, których niegdyś tak płomiennie pragnął, musi od tego, co porzucił, odwrócić i oczy, i uszy. Namiętność szybko się buntuje. Dokądkolwiek się zwróci, wszędzie widzi jakąś niechybnie czekającą nagrodę za swe wystąpienie. Nie ma zła bez obietnicy zapłaty. I tak chciwość przyrzeka pieniądze, chęć użycia zapowiada mnóstwo rozmaitych rozkoszy, próżność każe oczekiwać purpury, poklasku, a stąd władztwa i wszystkiego, co władztwo dać może. Występki podniecają cię nagrodą, podczas gdy tutaj musisz być zadowolony bez zapłaty. Ledwie całym życiem można dokazać, by przywary, wybujałe w tak długim okresie swobody, dały się ugiąć i pozwoliły założyć na siebie jarzmo; a cóż będzie, jeśli tak krótki czas poprzecinamy jeszcze przerwami? Nieustanna czujność oraz stały wysiłek z ledwością może doprowadzić do doskonałości jakąś jedną tylko rzecz. Jeśli naprawdę chcesz mnie słuchać, przygotuj się i zapraw do tego, byś śmierć nie tylko chętnie przyjął, lecz —jeśliby tak doradzały okoliczności — sam ją przywołał. Nie ma żadnej różnicy, czy to ona do nas przychodzi, czy my do niej. Przekonaj siebie, że owo charakterystyczne dla wszystkich całkiem nieświadomych ludzi powiedzenie, że «pięknie jest umierać własną swą śmiercią» — to fałsz. Nikt nie umiera inaczej niż własną śmiercią. A poza tym możesz jeszcze wziąć pod uwagę, że nikt też nie umiera kiedy indziej jak we właściwym dla siebie dniu. Nic więc nie tracisz ze swojego czasu. Bo ten, który zostawiasz, nie jest już twój.

Bądź zdrów!

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

O potrzebie nadania jasnego kierunku swemu życiu

Ilekroć zechcesz wiedzieć, czego masz unikać albo do czego zdążać, spoglądaj na najwyższe dobro, które stanowi cel całego twego żywota. Albowiem wszystko, co robimy, powinno być w zgodzie z tym dobrem. Nie rozrządzi należycie poszczególnych spraw człowiek, który nie uświadomi sobie wprzód rzeczy głównej dla swojego życia. Nikt, choćby miał przygotowane farby, nie wyrazi żadnego podobieństwa, jeżeli nie ustali wpierw, co chce malować. Popełniamy błędy dlatego, że wszyscy zwracamy uwagę na cząstki życia, nikt zaś nie myśli o jego całości. Ten, kto pragnie wypuścić strzałę, winien wiedzieć, do czego celuje, i wtedy dopiero ustawić odpowiednio i nakierować broń. Nasze rady chybiają, gdyż nie mają czym się kierować. Dla żeglarza, który nie wie, do jakiego portu podąża, niepomyślny jest każdy wiatr. Z konieczności wielkie znaczenie musi mieć w życiu naszym przypadek, ponieważ nim się w życiu kierujemy. Niektórym jednak przydarza się, iż nie wiedzą, że cokolwiek wiedzą. Jak nieraz szukamy tych, którzy stoją tuż obok nas, tak też po większej części nie zdajemy sobie sprawy, że i szczyt dobra najwyższego znajduje się w pobliżu nas. Czym zaś jest dobro najwyższe, pojmiesz to bez uciekania się do wielu słów i bez długiego okrążania: muszę ci to, by tak rzec, wskazać palcem, nie rozdrabniając przedmiotu na wiele części. Bo i na cóż się przyda rozrywanie go na małe cząsteczki, skoro można powiedzieć krótko: najwyższe dobro stanowi to, co jest cnotliwe? Zaraz zdziwisz się jeszcze bardziej: dobrem jest tylko to, co zgadza się z cnotą; wszystkie inne «dobra» są fałszywe i nieprawdziwe. Jeśli nabierzesz tego przekonania i jeśli bardzo pokochasz cnotę (bo zwyczajnie ją pokochać — to jeszcze mało), wtedy wszystko, czego się ona dotknie, stanie się dla ciebie pomyślne i szczęśliwe niezależnie od tego, jakie będzie się wydawało innym ludziom. I katusze, jeśli tylko zachowasz się spokojniej od samego katującego, i choroba, jeśli nie będziesz złorzeczył losowi i jeśli nie poddasz się całkowicie niemocy, i wszystko wreszcie, co wydaje się drugim złe, złagodnieje i przemieni się w dobro, jeżeli wzniesiesz się ponad te rzeczy. Niech ci się stanie jasne, że nic prócz cnoty dobrem nie jest i że wszystkie uciążliwości, jeśli tylko upiększy je cnota, zasłużą na nazwę dóbr. Pospolitakom zdaje się, że obiecujemy tu więcej, niż pozwalają ludzkie możliwości. I całkiem słusznie. Albowiem mają oni na uwadze ciało. Niech zwrócą się ku duchowi ludzkiemu, a natychmiast zaczną porównywać człowieka z bóstwem. Wyprostuj się więc, Lucyliuszu, o najlepszy z mężów, i porzuć ową niższą szkołę filozofów, którzy najwspanialszą naukę rozdrabniają na poszczególne zgłoski, którzy poprzez udzielanie tych drobiazgowych wiadomości poniżają i nużą ducha. Upodobnisz się wtedy do wynalazców filozofii, a nie do tych, którzy jej nauczają i sprawiają, że wydaje się ona raczej czymś utrudzającym niźli dostojnym. Sokrates, który całą filozofię sprowadził do obyczajności, a umiejętność rozróżniania dobra od zła uznał za mądrość najwyższą, powiada: «Jeśli cieszę się u ciebie jakąś powagą, to dla zdobycia szczęśliwości podążaj właśnie za tamtymi i nie miej nic przeciwko temu, by ktoś uważał ciebie za głupiego. Kto będzie chciał, niechaj obraża cię i krzywdzi, ty jednakże nie odczujesz żadnego cierpienia, jeśli tylko będzie ci towarzyszyć cnota. Jeżeli pragniesz być szczęśliwym — ciągnie dalej—jeśli naprawdę chcesz zostać dobrym człowiekiem, pozwól, by ktoś cię lekceważył». Otóż tego nie dokaże nikt prócz takiego, który uznał za równe wszystkie dobra — ponieważ nie ma dobra bez cnoty, a cnota we wszystkim jest jednakowa.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Czy uda nam się kiedyś wzgardzić pomyślnym i niepomyślnym losem?

Nieuchronnie musimy przyznać, że znaczne różnice zachodzą nawet pośród tych ludzi, którzy uganiają się za mądrością. Jeden oto postąpił naprzód tak daleko, że ma odwagę wznieść oczy ku swemu losowi, choć nie na długo, opuszczają się bowiem oślepione zbyt wielkim blaskiem; drugi zaś poszedł tak daleko, że może już wymienić z nim spojrzenia, jeśli nawet nie dotarł jeszcze do szczytu i nie osiągnął pełni wiary w siebie. Wszystko, co niedoskonałe, musi nieuniknienie chwiać się i bądź to wypływać na wierzch, bądź pogrążać się lub upadać. Upadnie zaś, jeśli nie będzie wytrwale posuwać się dalej i rwać się naprzód; bo jeśli nieco zmniejszy swą gorliwość i swój nieustanny wysiłek, to będzie musiało się cofnąć. Nikt nie osiąga wyniku tam, gdzie dążyć do niego zaprzestał. Przykładajmy się więc usilnie i obstawajmy przy swoim zamiarze. Zostaje więcej, niżeśmy zdziałali, ale znaczną częścią postępu jest sama chęć kroczenia naprzód. Co do tego jestem zupełnie pewny siebie: chcę, i to chcę z całego serca. Widzę, żeś ty też się podniecił i z wielkim zapałem pospieszasz ku najszlachetniejszym celom. Pospieszajmyż: w ten sposób życie istotnie stanie się dla nas dobrodziejstwem. Inaczej jest ono tylko pewnym przeciągiem czasu, w dodatku czasu szpetnie spędzanego pośród ohydnych zajęć. Starajmy się, by cały czas należał do nas. Nie będzie zaś należał, jeśli wprzódy sami nie zaczniemy być swą własnością. Czy uda nam się kiedyś wzgardzić pomyślnym i niepomyślnym losem? Czy uda nam się kiedyś po ujarzmieniu wszystkich namiętności oraz podporządkowaniu ich własnej woli powiedzieć: «Zwyciężyłem»? Pytasz, kogo miałbym zwyciężyć? Nie Persów, nie Medów bardzo dalekich, nie jakiś inny lud, jeśli jest jeszcze coś bitnego poza granicami Dahów, ale próżność i lęk przed śmiercią, który potrafił wziąć górę nawet nad zwycięzcami ludów.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Boskie nasiona i ich uprawiacze

Mędrzec patrzy na wszystko, co się znajduje u innych, równie spokojnie i równie lekceważąco jak Jowisz, ale stawia siebie o tyle wyżej od Jowisza, iż ten korzystać z owych rzeczy nie może, a mędrzec nie chce. Wierzmy tedy Sekstiuszowi, który ukazuje nam najpiękniejszą drogę i woła: tędy oto «idzie się ku niebiosom» , idzie się zaś poprzez rzetelność, poprzez umiarkowanie, poprzez męstwo. Bogowie nie są niechętni ani zazdrośni: pozwalają na przystęp do siebie i wszystkim, co się wznoszą ku nim, podają rękę. Dziwisz się, że człowiek idzie do Boga? Oto Bóg sam przychodzi do ludzi, a nawet, co jest ściślejsze, wchodzi w ludzi. Bez Boga żadna dusza nie jest dobra. W ciałach ludzkich rozsiane są boskie nasiona i jeśli je otrzymuje dobry uprawiacz, to wschodzą rośliny podobne do tych, z których wzięły początek, i rosnące tak, jak te, z których się narodziły; jeśli zaś otrzymuje zły uprawiacz, wyniszcza je niczym niepłodna czy bagnista ziemia, która potem zamiast owoców daje śmiecie.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Człowiek zdrowy na duchu

Przedstawię teraz, jak pojmuję człowieka zdrowego na duchu. Zadowala się on sobą, polega na sobie, wie, że wszelakie życzenia śmiertelników, wszelakie dobrodziejstwa, wyświadczane i pożądane, nie mają żadnego znaczenia dla szczęśliwego życia. Albowiem to, do czego można coś dodać, jest jeszcze niedoskonałe; a to, od czego można coś odjąć, nie jest trwałe. Kto chce zawsze odczuwać radość, niechaj ma powód do radości w sobie. Wszystko, czego tak chciwie pożąda pospólstwo, rozpływa się w różne strony. Los niczego nie daje na własność . Lecz także i te nietrwałe dary losu sprawiają nam przyjemność wtedy, gdy umiarkował je oraz przyrządził rozum. On to przydaje wdzięku nawet dobrom zewnętrznym, których nienasycone pożądanie jest tak przykre. Attalus zwykł tutaj używać takiego oto podobieństwa: «Czyś widział kiedykolwiek, jak pies rozwartą paszczą chwyta rzucane przez pana kąski chleba lub mięsa? Co pochwycił, natychmiast w całości to łyka i wciąż otwiera pysk w nadziei, że znów mu coś tam wpadnie. To samo dzieje się i z nami: cokolwiek czekającym z upragnieniem los podrzucił, zaraz to bez żadnego smaku połykamy, wypatrując i nieprzytomnie rwąc się do jakiegoś nowego łupu». Mędrcowi się to nie przytrafia: jest on w pełni zaspokojony. Jeśli nawet nawinie mu się coś, przyjmuje to spokojnie i odkłada na bok. Doznaje on nadzwyczajnej, nieprzerwanej, ze siebie wywodzącej się radości. Oto ma ktoś i dobrą wolę, i postępy, lecz znajduje się jeszcze daleko od szczytu: na przemian opada on, to znów się wznosi i raz wzlatuje ku niebiosom, a drugi raz spada na ziemię. Ludzie niedoświadczeni i surowi nie znają żadnego końca w potykaniu się. Wpadają oni w ów epikurejski czczy oraz nieograniczony chaos. Jest jeszcze trzecia odmiana tych, którzy się przybliżają do mądrości. Wprawdzie nie dostąpili jej, lecz już ją dostrzegają i — że tak powiem — mają w swym zasięgu. Ci nie trwożą się i nawet nie ulegają słabościom. Nie stoją jeszcze na lądzie, lecz są już w porcie. Skoro więc między znajdującymi się najwyżej i najniżej zachodzą tak znaczne różnice, skoro nawet będących pośrodku prześladują niepokoje, skoro grozi im ogromne niebezpieczeństwo powrotu do gorszego stanu, to nie powinniśmy pobłażać zwykłym zajęciom. Należy je odrzucać: jeśli raz się wcisnęły, postawią na swoje miejsce inne zajęcia. Oprzyjmy się im na samym początku. Lepiej ich nie przyjmować niż potem zaniechać.

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski

Szczęście jest tylko tam, gdzie nie ma bojaźni: wśród nieustannych obaw żyje się źle

LXXIV

Seneka pozdrawia swego Lucyliusza.

List twój ucieszył mnie i wyczerpanego ożywił, a także pobudził mą pamięć, która jest już ospała i gnuśna. Dlaczegoż, mój Lucyliuszu, wątpisz jeszcze, iż najlepszym środkiem do szczęśliwego życia jest przeświadczenie, że dobrem jest tylko to, co cnotliwe? Kto bowiem uznaje jeszcze co innego za dobro, dostaje się pod władzę przypadku i przestaje być panem samego siebie; kto zaś ograniczył wszelkie dobro tylko do cnoty, czerpie szczęśliwość sam ze siebie. Ten oto boleje z powodu utraty dzieci, tamten trapi się ich chorobą, ów martwi się, że popełniły coś brzydkiego i ściągnęły na siebie niesławę; możesz zobaczyć, jak się jeden zadręcza miłością do cudzej żony, a drugi do własnej; nie zabraknie również takiego, którego męczy porażka odniesiona przy zabieganiu o urząd, a znajdą się nawet i tacy, których niepokoją dostojeństwa zdobyte. Z całego jednak tłumu śmiertelników największą gromadę nieszczęśliwców tworzą ci, którym zakłóca spokój oczekiwanie grożącej im wszędzie śmierci. Nie ma bowiem takiego miejsca, skąd nie mogłaby ona najść człowieka. Podobnie więc jak ludzie przebywający w nieprzyjacielskim kraju, muszą oni rozglądać się na wszystkie strony i zwracać głowę w kierunku każdego szmeru. I jeśli nie wypędzi się z piersi tej bojaźni, trzeba żyć z ciągłym drżeniem serca. Nawiną ci się ludzie zesłani na wygnanie i wyzuci z majątku. Nawiną ci się żyjący pośród dostatków ubodzy , która to odmiana ubóstwa daje się najbardziej we znaki. Nawiną ci się rozbitkowie lub znajdujący się w położeniu podobnym do rozbitków. Gniew albo zazdrość pospólstwa, broń zgubna nawet dla najszlachetniejszych jednostek, rozproszyła ich wszystkich, nie spodziewających się niczego i spokojnych, uderzając niby nawałnica, która zjawiać się zwykła podczas najpiękniejszej pogody, lub niby niespodziewany grom, od którego ciosu zadrżała również cała okolica. Bo tak jak każdy, kto znajdował się bliżej piorunu, stracił przytomność podobnie do porażonego piorunem, również i w przypadłościach, będących wynikiem jakiejś przemocy, jednego przygniata sama niedola, a drugich strach przed niedolą, przy czym możliwość cierpienia nabawia takiej ż trwogi, jaką budzi samo cierpienie. Cudze, zwłaszcza nagłe nieszczęścia niepokojem przejmują wszystkie dusze. Jak ptaki boją się świstu pustej nawet procy, tak też i my lękamy się nie tylko samego ciosu, lecz także i jego odgłosu. Nikt więc, kto zaufał takim mniemaniom, szczęśliwy być nie może. Bo szczęście jest tylko tam, gdzie nie ma bojaźni: wśród nieustannych obaw żyje się źle. Kto zanadto podporządkował się zrządzeniom losu, stworzył dla siebie jak największą i nie dającą się wyminąć przyczynę niepokoju. Zmierzający do uwolnienia się od niebezpieczeństw ma tylko jedną drogę: gardzić wszystkim, co jest na zewnątrz, poprzestając na samej cnocie. Kto bowiem sądzi, że jest coś lepszego od cnoty lub że istnieją jakieś dobra poza cnotą, ten jak gdyby nadstawia swą kieszeń bezładnie rozrzucanym datkom losu oraz z niepokojem wygląda, co tam wpadnie. Otóż przedstaw sobie, że los urządza igraszki z nami i wytrząsa w gromadę śmiertelników zaszczyty, dostatki i łaski, z których jedne rozszarpywane są rękami samych chwytających, drugie dzielone w ramach wiarołomnych spółek, trzecie zaś rozłapywane przez takich, którym przynoszą wielką szkodę. Niektóre z nich wpadają do rąk ludzi zajmujących się czymś zgoła odmiennym; inne, ponieważ stara się je porwać zbyt wiele osób, wymykają się i w chwili, gdy są chciwie wydzierane, przepadają. Nikt jednak, nawet ten, komu zdobycz powiodła się lepiej, nie cieszył się z uzyskanego łupu przez czas dłuższy. Toteż każdy co rozsądniejszy człowiek, skoro tylko zobaczy, że zaczynają oto rozdawać datki ludowi, uchodzi czym prędzej z teatru, wiedząc, że drobiazgi kosztują nieraz wiele. Nikt nie wszczyna wtedy kłótni z oddalającym się, nikt nie gniewa się na wychodzącego: wszystkie sprzeczki rozgrywają się wokół zdobyczy. To samo dzieje się i z tymi darami, które z góry sypie na nas los: podniecamy się biedacy, miotamy się w różne strony, radzi byśmy mieć mnóstwo rąk, oglądamy się wciąż tu i tam. Wydaje nam się, że zbyt późno dostarczane jest to, co wzbudza naszą pożądliwość, a co, choć jest upragnione przez wszystkich, dostanie się tylko niewielu. Chcemy biec ku temu, co spada. Cieszymy się, gdyśmy coś zdobyli sami i gdy złudna nadzieja zdobyczy oszukała kogo innego. Słowem, nieznaczną korzyść opłacamy jakąś wielką przykrością lub wracamy rozczarowani i zawiedzeni. A zatem uchodźmy z tego rodzaju igrzysk i ustąpmy miejsca drapieżcom: niechaj oni wypatrują tych niepewnych dóbr, niechaj sami przeżywają jeszcze bardziej niepewne nadzieje. Kto postanowi być szczęśliwym, niech za jedyne dobro uważa to, co jest cnotliwe. Bo jeśli ma za dobro coś innego, to przede wszystkim źle sądzi o Opatrzności, ponieważ wiele przykrych doświadczeń spotyka ludzi uczciwych oraz ponieważ to, czego nam udzieliła, jest w porównaniu z trwałością wszechświata znikome i ograniczone. Z naszego utyskiwania wynika, że jesteśmy niewdzięcznymi tłumaczami darów bożych: skarżymy się, że dostają nam się nie zawsze, że otrzymujemy ich mało, że są przy tym niepewne i przemijające. Stąd też pochodzi, że nie chcemy ani żyć, ani umierać: ogarnia nas nienawiść do życia i lęk przed śmiercią. Jesteśmy chwiejni we wszelkich zamiarach i nie może nas zaspokoić żadna szczęśliwość. Przyczyną zaś tego jest, żeśmy nie doszli jeszcze do owego niezmierzonego i nieprześcignionego dobra, na którym nieuniknienie zatrzymać się muszą nasze życzenia, gdyż ponad najwyższym nie ma już nic. Pytasz, dlaczego cnota nic nie potrzebuje? Cieszy się ona z tego. co jest, i nie pożąda nic takiego, czego nie ma. Wszystko, na czym poprzestaje, uważa za obfite. Porzuć mniemanie, że obowiązkowość i rzetelność nie będzie cię nic kosztowała. Pragnący bowiem wykazać się jedną i drugą musi wycierpieć wiele z tego, co się nazywa złem, oraz poświęcić wiele z tego, o co się troszczymy jako o dobro. Przepada męstwo, które może przejawiać się jedynie podczas niebezpieczeństwa; przepada wielkoduszność, która może dać się poznać jedynie wtedy, gdy wzgardziło się jako błahostkami wszystkim, czego jako bardzo wielkiego dobra pożąda gmin; przepada uczynność i uczucie wdzięczności, jeśli obawiamy się trudu, jeśli czemuś przypisujemy wartość większą niż uczciwości, jeśli nie zdążamy do najpiękniejszych celów. Dalej — żeby zostawić już powyższe — albo to, co nosi nazwę dóbr, nie jest dobre, albo też człowiek prześciga szczęśliwością bóstwo, skoro nie ma ono w użyciu tego, co przecież dostępne jest dla nas. Nie są bowiem udziałem bóstwa ani przyjemności cielesne, ani wystawne uczty, ani bogactwa, ani w ogóle nic z tego, co nęci i wabi człowieka tanią rozkoszą. Albo więc trzeba nieuchronnie przyjąć, że bóstwu brakuje pewnych dóbr, albo też sama okoliczność, że bóstwo ich nie ma, dowodzi, iż nie są to dobra. Dodaj jeszcze, że wiele rzeczy, które chcą uchodzić za dobre, obficiej przypadają w udziale zwierzętom aniżeli ludziom. Zwierzęta żarłoczniej zjadają pokarm, mniej się nużą miłością cielesną, rozporządzają większą i bardziej równomiernie przejawiającą się siłą. Idzie za tym, że znacznie szczęśliwsze są od człowieka. I w rzeczy samej życie ich upływa bez nikczemności i bez oszustw. Doznają rozkoszy, które potrafią zapewnić sobie w wyższym stopniu, a zarazem łatwiej korzystają z nich bez jakiegokolwiek wstydu lub obawy rozczarowania. Sam zastanów się więc, czy można nazywać dobrem to, w czym człowiek przewyższa bóstwo. Zachowujmy najwyższe dobro w duszy: traci wartość, jeśli z najlepszej naszej części przechodzi do najgorszej i usadawia się w zmysłach, które u niemych stworzeń są ostrzejsze. Nie należy najwyższej szczęśliwości naszej pokładać w ciele. Prawdziwymi dobrami są te, których udziela nam rozum. Niewzruszalne i wiecznotrwałe, nie mogą one ani całkiem zniknąć, ani nawet zmniejszyć się albo ograniczyć. Wszystkie inne — to dobra mniemane, które mają co prawda nazwę wspólną z rzeczywistymi, lecz właściwości dobra w nich nie znajdziesz. Dajmy im tedy miano wygód i — bym użył tu naszej [stoickiej] mowy — rzeczy godnych, by je przekładano nad inne. Wiedzmy poza tym, że są one naszą własnością, lecz nie stanowią części naszej jaźni. Niechaj należą do nas, ale tak, żebyśmy pamiętali, że znajdują się poza nami. Jeśli nawet są naszą własnością, zaliczajmy je do rzeczy podrzędnych i mało znaczących, z powodu których nikt nie powinien się wynosić. Bo czyż może być coś głupszego jak chełpić się tym, co nie jest naszym własnym dokonaniem? Wszystkie te rzeczy niech nam przybywają, lecz niech nie mają ściślejszego związku z nami, abyśmy—jeśli będą nam odebrane — rozstali się z nimi bez bólu. Korzystajmy z nich, lecz nie chwalmy się nimi; a korzystajmy oszczędnie jako z rzeczy nam powierzonych i mających nas kiedyś opuścić. Ktokolwiek używał ich nierozumnie, miał je w swoim ręku niedługo. Bo nawet i sama szczęśliwość, jeśli nie korzysta się z niej umiarkowanie, staje się uciążliwa. Kto zawierzył tym najbardziej pierzchliwym dobrom, bywa przez nie prędko opuszczany i wciąż kłopocze się, by go nie porzuciły. Niewielu udało się spokojnie wyrzec szczęścia. Inni padają wraz z upadkiem tego, czym się wyróżniali, i przygniatani są przez to samo, co ich niegdyś wyniosło. Dlatego powinna tu dojść do głosu roztropność, która by wszczepiła w nich poczucie umiaru, tudzież oszczędność, jako że nie ulega wątpliwości, iż lekkomyślność niszczy i marnuje swoje dostatki. I nigdy nic nieumiarkowanego dłużej nie trwało, jeśli nie brał go w karby uśmierzyciel-rozsądek. Dowodzi tego los wielu miast, których wyuzdane władztwo runęło w czasie największego rozkwitu, przy czym wszystko, co zyskane było przez męstwo, stracone zostało przez brak umiaru. Otóż trzeba nam zabezpieczyć się przed takimi przypadłościami. A że od nieszczęśliwego losu nie uchroni nas żadna warownia, zbrójmy się wiec od wewnątrz. Jeżeli ta część jaźni jest bezpieczna, człowiek może być oblegany i kruszony, ale nie może być zdobyty. Chcesz wiedzieć, na czym polega to wewnętrzne uzbrojenie? Na tym, żeby nie oburzać się na nic, co się nam przytrafia, i rozumieć, że właśnie to, co wydaje nam się krzywdzące, przydatne jest do zachowania ogólnego układu rzeczy i należy do czynników, które nadają bieg światu i umożliwiają mu wypełnienie swego zadania. Niech człowiekowi podoba się to, co się podobało Bogu. Niechaj siebie i swoje właściwości podziwia tylko dlatego, że nie może być zwyciężony, że podporządkował sobie nawet niepowodzenia, że rozumem, ponad który nie masz nic silniejszego, ujarzmił nieszczęście, cierpienie i krzywdę. Kochaj więc rozum! Miłość ku niemu uzbroi cię przeciw najcięższym doświadczeniom. Ukochanie potomstwa wpędza dzikie zwierzęta na oszczepy myśliwskie, a rozwścieczenie i nierozważny popęd czyni je nieokiełznanymi. Żądza, sławy pobudziła nieraz młode umysły do lekceważenia tak miecza, jak i ognia. Pozór i sam cień cnoty pcha niektórych na dobrowolną śmierć. Im silniejszy oraz im stateczniejszy od tego wszystkiego jest rozum, tym lepiej potrafi przejść poprzez obawy i niebezpieczeństwa: «Nic nie osiągacie — powie ktoś — przez to, że przeczycie, jakoby poza cnotą było jakieś inne dobro: tego rodzaju obwarowanie nie zapewnia wam bezpieczeństwa i ochrony przez złym losem. Wszak i wy zaliczacie do dóbr posiadanie oddanych dzieci, cieszącej się pomyślnością ojczyzny, dobrych rodziców. Nie możecie więc spokojnie patrzeć, gdy znajdują się oni w niebezpieczeństwie. Zasmuci was i osaczenie przez wroga waszej ojczyzny, i śmierć dzieci, i niedola rodziców». Najprzód przytoczę to, co zazwyczaj odpowiada się z naszej strony na powyższy zarzut, a potem dorzucę jeszcze to, co sarn uważam za konieczne w odpowiedzi. Szczególne jest położenie tych rzeczy, które — gdy zostały nam odebrane — wprowadzają na swoje miejsce jakąś uciążliwość. Na przykład utrata dobrego stanu zdrowia pociąga za sobą chorobę; zgaśniecie bystrych niegdyś oczu nabawia nas ślepoty; wskutek podcięcia kolan nie tylko tracimy zwinność, lecz na jej miejsce przychodzi ułomność. Otóż w przypadkach wspomnianych poprzednio niebezpieczeństwo takie nie zagraża. Dlaczego? Jeślim stracił wiernego przyjaciela, nie muszę z tego powodu znosić kogoś wiarołomnego; a gdym pochował dobre dzieci, nie przyjdą na ich miejsce niegodziwe. Poza tym nie jest to właściwie strata przyjaciół i dzieci, lecz wyłącznie strata ich ciał. Dobro zaś może zginąć tylko jednym sposobem: jeśli przemienia się w zło. Atoli nie zezwala na to samo przyrodzenie, ponieważ wszelka cnota i wszelkie dzieło cnoty utrzymuje się w stanie nienaruszonym. Idźmy dalej. Jeśli nawet zmarli nam przyjaciele, jeśli śmierć zabrała dzieci odpowiadające życzeniu ojca, to i tak znajdzie się coś, co miejsce ich wypełni. Pytasz, co to jest? To, co i ich też uczyniło dobrymi: cnota. Nie zostawia ona próżnym żadnego miejsca, ogarnia całą duszę, unicestwia wszelkie pragnienia i sama wystarcza sobie, gdyż w niej się zawiera istota i początek wszystkich dóbr. Jakież to ma znaczenie, że potok, spływając w dół, urywa się gdzieś albo zbacza, jeśli źródło, z którego wypływa, pozostaje nienaruszone? Nie powiesz, że gdy ma się dzieci, postępuje się w życiu sprawiedliwiej niźli po ich śmierci, że się żyje porządniej, roztropniej, szlachetniej, a przez to samo i lepiej. Przydanie komuś przyjaciół nie czyni go mądrzejszym, a odjęcie głupszym; zatem nikogo nie czyni też szczęśliwszym lub bardziej nieszczęśliwym. Póki cnota będzie nienaruszona, póty nie odczujesz boleśnie żadnej straty. «Cóż tedy? Człowiek otoczony gromadą przyjaciół i dzieci nie jest szczęśliwszy?» A dlaczegoż by miało być tak? Przecież dobro najwyższe ani nie zmniejsza się, ani nie zwiększa: utrzymuje swą miarę zawsze, niezależnie od zachowania się losu. Czy przypadnie komuś w udziale długa starość, czy też znajdzie on kres przed dojściem do starości, miara dobra najwyższego pozostaje ta sama, chociaż miara wieku jest różna. Czy nakreślisz większe koło, czy też mniejsze, dotyczy to jego rozmiarów, a nie kształtu. Choć jedno z nich pozostanie na długo, a drugie zetrzesz natychmiast i zasypiesz tymże samym piaskiem, na którym było nakreślone, jedno i drugie istniało w tejże postaci. Co jest prawe, nie mierzy się ani wielkością, ani liczbą, ani czasem swojego trwania. Nie można tego ani rozciągnąć, ani ściągnąć. Trwające przez sto lat cnotliwe życie skróć, jak tylko chcesz, a nawet zacieśnij do jednego dnia: pozostaje równie szlachetne. Raz się cnota rozpościera szerzej, rządzi państwami, miastami, prowincjami, nadaje prawa, zawiera przymierza, rozdziela między krewniaków i dzieci urzędy, a drugi raz zamyka się w ciasnym obrębie ubóstwa, wygnania i osierocenia; nie jest mniejsza wszelako, jeśli z wyższego stanowiska schodzi do życia prywatnego, jeżeli z tronu królewskiego udaje się do najniższego stanu, jeśli szerokie uprawnienia w państwie zamienia na pobyt w ciasnych granicach domu albo też jakiegoś zakątka. Jednako wielka jest, chociażby nawet, zewsząd usunięta, cofnęła się w samą siebie. Bo mimo wszystko zachowuje ona wspaniałego i wzniosłego ducha, doskonałą roztropność i nieodmienną sprawiedliwość. Jest więc jednakowo szczęśliwa. Albowiem szczęście owo, szczytne, trwałe, spokojne, którego nie można osiągnąć bez znajomości spraw boskich i ludzkich, ma swe siedlisko w jednym tylko miejscu, a mianowicie w samej duszy. Teraz z kolei nastąpi to, co przyrzekłem odpowiedzieć od siebie. Mędrzec nie trapi się utratą dzieci lub przyjaciół. Ich śmierć bowiem znosi z takim samym uczuciem, z jakim oczekuje swojej. Tej lęka się nie więcej, niż boleje nad tamtą. Bo wszak cnota polega na harmonii : wszystkie jej poczynania zostają w zgodzie z nią i dokładnie stosują się do niej. Zgodność ta zaś istnieć przestaje, jeśli dusza, która winna odznaczać się wzniosłością, poddaje się smutkowi lub tęsknocie. Wszelka trwoga, niepokój, opieszałość w jakimś działaniu sprzeczna jest z cnotą. Cnotliwość bowiem jest pogodna, rzutka, nieustraszona i stoi zawsze gotowa do walki. «Jakże to? Czyż człowiek cnotliwy nie dozna nawet czegoś podobnego do niepokoju? Nie zmieni się jego cera, nie zaznaczy się wzruszenie na twarzy, nie przebiegnie chłód poprzez członki? Nie nastąpią też żadne inne zmiany, które dokonują się nie z rozkazu duszy, lecz z jakiegoś nierozmyślncgo popędu samej natury?» Przyznaję, że mogą nastąpić. Lecz będzie on nadal trwał w przeświadczeniu, że żadna ze spotkanych przykrości nie jest złem, że żadna nie zasługuje na to, iżby przejmował się nią zdrowy duch. Wszystko, co trzeba będzie zrobić, zrobi odważnie i ochoczo. Każdy bowiem poczytuje za przejaw głupoty, jeśli ktoś, mając coś czynić, czyni to bojaźliwie i z oporem, gdzie indziej zwraca ciało, a gdzie indziej duszę i daje się pociągać najbardziej sprzecznym ze sobą popędom. Głupiec bowiem, wzgardzony właśnie za to, czym się szczyci i za co się podziwia, nie czyni chętnie nawet tego, co uważa za swoją chlubę. Gdy ktoś boi się jakiegoś nieszczęścia, przez samo jego oczekiwanie męczy się tak, jak gdyby ono już nadeszło, a gdy odczuwa lęk przed jakimś cierpieniem, doznaje tego cierpienia już przez samą jego obawę. Podobnie jak w ciele.... każda większa niemoc poprzedzana jest przez zapowiadające ją oznaki, występuje bowiem jakaś ospałość i brak siły, jakieś zmęczenie bez wykonywania żadnej pracy, poziewanie i przebiegające po członkach dreszcze, tak też i słaby duch zadręcza się o wiele wcześniej, niźli przygniecie go nieszczęście. Uprzedza je i upada przed czasem. A czyż może być coś bardziej nierozsądnego niż trapić się przyszłością i nie czekać na udręki do właściwej chwili, lecz sprowadzać i przybliżać swoje nieszczęścia? Najlepiej przecież odsunąć je na później, jeśli nie można ich uniknąć. Czy chcesz do końca zrozumieć, że nikt nie powinien przejmować się przyszłością? Wyobraź sobie, iż ktoś dowiedział się, że za pięćdziesiąt lat będzie musiał odcierpieć srogie katusze. Nie trwoży się on, chyba że przeskoczy przedzielający go od nieszczęścia czas i od razu wpadnie w czekające go tak nieprędko utrapienie. Podobnie dzieje się i wtedy, gdy w dobrowolnie poddających się cierpieniu umysłach, które same wyszukują sobie powody do zmartwienia, zasępienie budzą troski dawne i zapomniane. Wszystko, co przeminęło i co ma dopiero nastąpić, dziś nie istnieje. Nie odczuwamy ni jednego, ni drugiego. Boleść zaś może pochodzić tylko z tego, co odczuwasz.

Bądź zdrów!

Seneka, Listy moralne do Lucyliusza

Tłumaczenie: Wiktor Kornatowski