O czym myśli włóczęga

Włóczęga nie myśli o tym, że musi myśleć o wszystkim. Włóczęga musi myśleć o wszystkim. Tak więc włóczęga myśli teraz o tym, że nieźle jest jechać pociągiem i patrzeć przez okno na młode kwietniowe zboże, które, według Rycha Stępka, jest bardzo dobre na wzrok, bardzo orzeźwia oczy widok kwitnącego zboża, żyta zwłaszcza. Włóczęga myśli o tym, skąd Rychu S. ten małomiasteczkowy, drobny pijak wie coś takiego, kto mu to powiedział, kto mu wyjaśnił fragment tej gałęzi wiedzy, którą włóczęga umieszcza na drzewie wiadomości bardzo wysoko, nieomal tuż pod mistyczną koroną.

*

Na pewno szlachetniejsza i o ile, ach, o ile uczciwsza jest samotność samotna, niż samotność we dwoje, z żałosnymi pozorami niesamowitości. Co się widzi co krok.


Stachura, Zeszyty podróżne

Bóg, który na to patrzy i tego słucha, gorzko płacze ze wstydu nad tym, co stworzył

Każdy chce być przynajmniej równy względem drugiego. Dlatego na przykład przeciętność wybiera sobie przeciętność, jeśli nie coś jeszcze gorszego.

I spotykają się, jedzą, piją wódkę i opowiadają sobie, jacy to oni są niezwykli ludzie. Bóg, który na to patrzy i tego słucha, gorzko płacze ze wstydu nad tym, co stworzył.


Stachura, Zeszyty podróżne 1

Patrz Gomez Davila: Jest coś definitywnie nikczemnego w tym, kto uznaje tylko sobie równych, kto mozolnie nie szuka lepszych od siebie.

O jednoczeniu się elementów tutaj → 

Oni żałośni groszorobi, ciułacze centów, fenigów i lirów na samochód i wygodne życie

W A[mbasadzie] nie chcieli nawet ze mną rozmawiać. Straszliwa banda bezdusznych urzędników. P. Grych – nie zapomnieć tego pana, opisać tak, jak należy. To co mam robić do czwartku? Rozłożenie rąk tłustych, a teraz mówi: idź pan się utop. Mówią, że nawet bagażu nie mogę u nich zostawić. Ja jeszcze żartuję: To pozostaje mi tylko poprosić o azyl. Oni z całą powagą (sytuacji): – Dostanie pan zupę w obozie. Mnie już się nie chce żartować, że może mnie by dali drugie danie też.

Oto dla jakich ludzi tyle lat pisałem, przelewając krew moją serdeczną, tułając się, poniewierając się, nie pamiętając porządnie przespanej nocy, tylko pracując jak wół, co noc, co noc, co dzień, co dzień. Ale Polska, to nie oni i nie przesadzajmy, chłopcze. Oni żałośni groszorobi, ciułacze centów, fenigów i lirów na samochód i wygodne życie. Jeden mój wiersz więcej wart niż ta cała ambasada z całym jej dobytkiem i inwentarzem żywym i martwym, martwym raczej, bo żywego tam niewiele jest, jak tuszę.

Stachura, Zeszyty podróżne 1

Na czym polega ta wytrzymałość?

Co do ludzi, to bardzo ważne jest spróbować zdać sobie sprawę,do czego dany człowiek jest niezdolny, do czego jest zdolny i do czego po pewnym czasie przestaje być zdolny. Ten trzeci punkt jest najtrudniejszy do uzmysłowienia, do wyobrażenia. Mnie, jak długo żyję, dwa razy udało się to. Udało mi się zobaczyć to, do czego człowiek przestaje być, po pewnym czasie, zdolny, u dwóch ludzi, w których pokładałem bezgraniczne zaufanie i wiarę wprost kosmiczną, że nie mogą się zmienić, co do pewnych spraw.

Na czym polega to, że jedni popełniają samobójstwa, a inni cierpiąc nie mniej, a może często więcej, nie popełniają samobójstwa? Na czym polega ta wytrzymałość? Na pochodzeniu robotniczo-chłopskim? Na nieudanych próbach samobójstwa? Na estetyzmie wobec własnego trupa widzianego oczami wyobraźni.

Stachura, Zeszyty podróżne 1

Usiądę w kącie i będę cichutko siedziała, a pan będzie pracował

Dopadła mnie pijana artystka. O, jest pan! Wszyscy są skurwysyny. Ci wszyscy filmowcy. Pan jest jedyny prawdziwy człowiek. Będę panu mówiła poezje. I mówi. Deklamuje. Rzeczy same w sobie ładne, ale ta oprawa.
– Muszę jechać na górę, Mam dużo roboty.
– Pojadę z panem.
– Tam jest najlepiej, jak jest cicho.
– Usiądę w kącie i będę cichutko siedziała, a pan będzie pracował. (Zawsze to samo. Ile razy ja już to słyszałem).
Poszedłem. Na pewno ta pani, jak inne panie, nie daruje mi tego nigdy. Urażona ambicja (której nie posiadają). Teraz nie jestem dla niej człowiek. Zatykam uszy na epitety, którymi w myśli mnie teraz obrzuca.
Czy jest coś na świecie potworniejszego niż pijana kobieta?
Jest! Pijana artystka!
No encontre ànn una mujer borracha que habla con los labios, con la boca*
Deszcz, mgła i porywisty wiatr. Duje za oknami. Zimno.

*Nie spotkałem jeszcze pijanej kobiety, która mówiłaby z sensem.

Stachura, Zeszyty podróżne 1

Życie to jest rzecz przejściowa

[2‌ XII 1966]

 I jak‍ powiedział jeden (Buczkowski), była‍ w tym modlitwa: obdarz mnie nogami lekkimi dla przejścia przez życie, bo jak powiedział ten sam: „Życie to jest rzecz przejściowa”.

16‍ października [1967]

 Słońce‌ stało jeszcze na zachodzie, a na wschodzie stał już księżyc w pełni swojej. Potem słońce zaszło i światłość niewymowna rozlewała się tam. Podniosłem lornetkę do oczu i zapatrzyłem się. Chmury tworzyły wielką, rozległą deltę rzeki, wpadającą do morza, wyspy, wysepki, szukałem tego miejsca na wybrzeżu lub w delcie, gdzie teraz przeniósłbym się chętnie. Siedziałem w parowie, odpoczywając, siedząc pod krzakiem leszczyny, suszce, którą ściąłem w lesie. Papierosa paliłem i patrzyłem na zbocza wąwozu, na drzewa, niebo wstrząsające, na ścianę równego lasu. Ach, Boże, Boże. Patrzyłem więc. Potem sarenka ostrożnie wyszła z lasu i zaczęła skubać saradelę. Podnosiła płochliwie raz po raz swój łeb. Nie widziała i nie czuła mnie siedzącego pod krzakiem leszczyny. Nic jej nie spłoszyło i po kwadransie najadłszy się, weszła wolno do lasu.

Boże,‌ jak ona wchodziła w ten las. Jak do domu wchodziła. Z ulgą wchodziła. Boże, żebym ja tak wchodził do tego lasu, który wokół mnie, który też moim domem.


Stachura, Zeszyty podróżne 1

Byle mnie nie ruszali

Co‍ zauważyłem? Że jak jestem w pokoju jakimś, w czterech ścianach, pisząc i myśląc straszliwie, to jeśli jest jeszcze ktoś jeden w pokoju, to mi przeszkadza, ale jak przychodzi ktoś drugi, jest już trochę lepiej, a jak jest wiele osób, a ja mam swój kąt, to mogą oni sobie być swobodnie, byle mnie nie ruszali. Dlatego chyba tak mi jest dobrze na dworcach w nocy pisać, tych wielkich poczekalniach, gdzie jest bardzo dużo osób przecież, ale każdy jeden ma własne utrapienia, swój własny los i jak zwyczajny każdy jeden, pije herbatę i cicho siedzi, a w całości oni się wzajemnie niweczą, a jak bym był sam i byłby jeszcze jeden tylko, to on by mnie magnetyzował i myśli moje musiałyby być nim trochę zaprzątnięte: kto to jest? Co on tu robi? Czeka na kogoś, czy co? Dlaczego nie idzie sobie gdzie indziej, gdzie są tańce np., muzyka i gwar?

Edward Stachura, Zeszyty podróżne

Ludzie z miasta

W miastach jak jestem, w wielkim mieście szczególnie, to tak jakby człowiek nie chodził po ziemi. Ulice brukowane, chodniki, betony, asfalty, tak że czasem po trawnikach chodzę, jak nikt nie widzi, żeby czuć grunt pod nogami. Nie mogę się od tego powstrzymać, chociaż wiem, że nie wolno i że jakby każdy tak chodził, to miasto by bardzo podupadło w swojej piękności. Bardzo się nieraz dziwię ludziom miastowym, jak oni mogą całe dnie, całe lata po asfalcie, po betonach, po tych sztucznych kamieniach. Ja bym chyba od tego zwariował, jakbym musiał… Czy oni nie mają nigdy chęci, pragnienia po zwykłej, prostej ziemi pochodzić. Jak ich stopy mogą żyć bez soku? Ich stopy przestają chyba żyć. Robią się zimne i nieczułe, ich stopy. Pomyślało mi się w tej chwili, że tu jest na pewno jakieś wytłumaczenie zachowania się ludzi miastowych. Tego ich chłodu i nieczułości. Bo przecież jest różnica między człowiekiem z miasta a człowiekiem z pól. Nie chodzi o ubiór ani o wyrażanie się, bo to [widoczne] pod nim, ale o zachowanie się. O zachowanie się do drugiego człowieka. Mieszkałem i pracowałem u ludzi wiejskich nie raz, nie dwa i nie pięćdziesiąt razy. Mieszkałem tak samo, nie mniej u ludzi miastowych. Więc mówię na tych licznych podstawach. Z ludźmi wiejskimi było mi lepiej, lepiej mi się z nimi żyło niż z ludźmi z miasta. Ludzie z miasta nie mają otwartości, zachowywali zawsze, jak to się mówi, dystans tak zwany, nawet jak się długo znają. Ludzie ze wsi, jak już raz człowieka rozpoznają, że jest pracowity i nie jest fałszywy, to go lubią i szanują. Ludzie z miasta zwracają uwagę na bardzo wiele śmiesznych rzeczy, a nie na człowieczeństwo, najważniejsze sprawy. Dla nich jedna z najważniejszych rzeczy np. to czy ktoś jest dowcipny, czy nie.


Edward Stachura Zeszyty podróżne 1

Cyna i miedź to jest brąz

Cyna i miedź to jest brąz
na berle siedzi to puchacz
to co jest to jest dola

jednak przeklęty sen niech będzie
co każe szukać łoża na pełnej zdrady ziemi

kto zaśnie na gałęzi
prócz powieszonego

ale ja znam jednego co będzie szedł do końca
i przed końcem nie zjedzą go wszy

o tobie mówię: ty
na bujnym balkonie sosny
zejdź

idź
ubierz przystrój to wszystko
cały ciemny ten teatr
kształtem człowieczym

idź
i pokaż im
i pokaż jej: gasnącej jesiennej planecie
jak płoną ci źrenice

poszedłem
tak jak tu jest czarno na białym
czyli biało na czarnym

i do pierwszych dochodząc brzasków
tam dopiero przymknąłem powieki

Edward Stachura

Psy wyszczekały jesień ...

Psy wyszczekały jesień i Bruno 

to ja zawyję 

o, ludzie, bracia 

opadają nam liście z drzew 

dzisiaj ach dzisiaj 

w samo południe 

zadrżała mi ręka 

kiedy zapalałem papierosa 

to za przegub chwyciła mnie lekko 

muza wszelkiej niepewności

w wolnej chwili zejdź mi z oczu barwna wstęgo

zejdź mi z pięt żółwiu chyżonogi

zejdź mi z ust mowo urywana 

odsuńcie się wszyscy wy i wy

i ty jaka tylko jesteś nowino

niech nie dochodzą mnie słuchy też

szmery szelesty pomruki

gromy dudnienie i skowyt

- nawoływania wielostronne

w tej wolnej chwili

niech mnie spowinie mgła

Edward Stachura

Nie brookliński most

Prefacja

Zaprawdę godnym i sprawiedliwym
Słusznym i zbawiennym jest
Śmiać się głośno
Płakać cicho
Deszcz ustaje sady kwitną
I tego trzymać się trzeba

Zaprawdę godnym i sprawiedliwym
Słusznym i zbawiennym jest
Iść i padać
Z- padłych- wstawać
Przeszła wojna
Wstaje trawa
I tego trzymać się trzeba

Zaprawdę godnym i sprawiedliwym
Słusznym i zbawiennym jest
Śledzić gwiazdy
Grać na skrzypcach
Astronomia
I muzyka
I tego trzymać się trzeba

Zaprawdę godnym i sprawiedliwym
Słusznym i zbawiennym jest
Być uważnym
Pełnym pasji
Dobra wasza
Gwiżdżą ptaki

I tego trzymać się trzeba
Zaprawdę godnym i sprawiedliwym

Słusznym i zbawiennym jest
Żeby człowiek
W życiu onym
Sprawiedliwym
Był i godnym

Żeby człowiek
Był człowiekiem
Lecą liście
Szumi w lesie
Wiatr z obłoków
Warkocz plecie
I tego trzymać się trzeba

Niedosyt życia jest nieszczęsny

Powiedział brat mój Stare Dziecko:

Trzech ludzi na dziesięciu jest na drodze śmierci.

Trzech ludzi na dziesięciu jest na drodze życia.

Trzech ludzi na dziesięciu, którzy byli na drodze życia, zmierza przedwcześnie ku śmierci. 

Dlaczego tak? 

Bo nazbyt kochają życie. 

Niedosyt życia jest nieszczęsny.

Stachura, Oto

Jak może „oddać ducha", jeżeli nigdy go nie miał?

„Oddał ducha" mówią ludzie o tym spośród nich, który skonał. Jak może „oddać ducha", jeżeli nigdy go nie miał, albowiem nigdy nie pozwolił duchowi się urodzić, albowiem nigdy nie umiłował prawdziwie dydymusa swego, czyli bliźniego swego, czyli bezwyjątkowo każdego drugiego człowieka? Więc jak może „oddać ducha"?

Ale coś oddał. Co oddał i komu/czemu oddał? 

A on sam, komu oddał się? Nikomu? Nie, nie nikomu. Ach, gdybyż nikomu. Ale tak łatwo nie umiera się. I nie tak ciężko. Całkowicie wręcz inaczej.

Stachura, Oto

Człowiek gwałtowny nie umrze śmiercią naturalną

Pewien człowiek powiedział: Człowiek gwałtowny nie umrze śmiercią naturalną.

Brat mój Stare Dziecko, cytując powyższe słowa, powiedział: Niechaj ten, który to powiedział, będzie moim panem.

Nic innego nie powiem na to, tylko to: Moim zatem panem niechaj będzie ten sługa.

Stachura, Oto

Aby wyzdrowieć z choroby Duszy

Aby wyzdrowieć z choroby Duszy, co znaczy wyzdrowieć z absolutnie wszelkiej choroby —jest oczywiście nieodzowne najpierw na chorobę Duszy zachorować. Kto tej oczywistej kolejności nie widzi, znaczy, jest zmęczony i temu się radzi, najdelikatniej jak to tylko możliwe, by odpoczął, zdrzemnął się lub wyszedł przewietrzyć się; po czym, ewentualnie, niechaj pochyli się nad tym tekstem.

Zachorowawszy na chorobę Duszy, najzdrowszą rzeczą, jaką można zrobić, jest poczuć, że jest się chorym i co za tym idzie dźwigać swoją chorą Duszę, chodzić z nią, tu, tam, wszędzie, także zachodząc do baru, gdzie, jeżeli topić Duszę w wódce, to ją nazajutrz wyłowić, to znaczy zdać sobie sprawę, że utopić jej w wódce nie dało się. Można próbować pozbyć się tego garbu, tego noża w plecach, na wielorakie sposoby, których w niezliczonej mnogości dostarcza cały dookolny świat „homo sapiens", strojący bardzo rozrywkową minę do bardzo rozpaczliwej gry. Można jechać do Meksyku, do Indii, dookoła świata; można czytać książki, pisać książki, grać w szachy, w brydża, na loterii; można chodzić do kina, do teatru, zwiedzać muzea; można zbierać znaczki pocztowe, obrazy, ceramikę, samowary, stare lampy naftowe; można zajmować się astrologią, tak zwanymi naukami tajemnymi, wierzyć w to, wierzyć w tamto, mieć nadzieję, marzyć, czekać na księcia lub księżniczkę z bajki dla dorosłych; można, ach, czegóż to nie można. I można też zaobserwować ponad tym wszystkim, że te wszystkie poczynania nie wyzwalają Duszy raz na zawsze, raz na trwałe z jej własnej choroby.

Zachorowawszy na chorobę Duszy, najzdrowszą rzeczą, jaką można zrobić, jest poczuć, że jest się chorym i nie udawać, że chorym nie jest się; i nie projektować „przyszłego wyzdrowienia", a jeżeli projektować, to uświadomić sobie, zdać sobie sprawę, że ta projekcja „przyszłego wyzdrowienia"— będąca przecież projekcją osoby chorej — może być, co najwyżej, zmodyfikowaną odmianą choroby; prawdziwym zdrowiem w żadnym razie.

Czy trudno jest na chorobę Duszy zachorować? Zaprawdę nie ma w tym świecie nic łatwiejszego. Co znaczy zachorować na Duszę? Znaczy poczuć w sobie wewnętrzną niewygodę, rozdarcie jakieś, przerwanie, przełamanie, niepełność, brak jakiś; znaczy poczuć kamień na sercu, szpilkę w głowie; znaczy zauważyć to wszystko, co w nas i dookoła nas skacze nam do oczu, uszu, gardła, a to: rozterki, niepokoje, lęki, udręki, żal, niesmak, żałość, nędza, rozpacz, gniew, wściekłość, kłótnie, bójki, pijaństwo, jeszcze pijaństwo, i jeszcze pijaństwo, nieustające zagłuszanie się, nieustające udawanie, nieustająca gonitwa za pieniędzmi, których nieustająco mało i mało; chciwość, że jeden by drugiego w łyżce wody utopił; bezwstyd, bezczelność, brutalność, chaos, okrucieństwo, wojna za wojną, a pomiędzy wojnami tak zwana walka o pokój, i nieuchronnie, i nieodmiennie w perspektywie tej straszliwej męczarni: — do dołu sterczący grób. Zaprawdę w tej piekielnej nienormalności nie ma nic normalniejszego jak na chorobę Duszy zachorować.

Posiadać Duszę i na nią nie zachorować —jest najpokraczniejszą ze wszystkich pokraczności Duszy. Posiadać Duszę i na nią nie zachorować jest najstraszliwszą chorobą Duszy, albowiem z tej choroby wyjścia nie ma. Ale czy jest to w ogóle możliwie? Wszystko jest możliwe; tak w jedną, jak w drugą stronę; tak w stronę cudowności, jak w stronę piekielności. Są ludzie, i tych jest najwięcej, tak nieuważni, tak niepoważni, bo udający tak zwanych dorosłych; tak bezwrażliwi, tak ślepi, tak głusi, tak nie-przytomni sobie i światu, tak martwi, że tę wielką, cudotwórczą, zbawienną szansę, jaką jest zachorować na Duszę — zaprzepaszczają. To się nazywa zmarnować, doszczętnie zmarnotrawić pobyt w najpiękniejszej, najniezwyklejszej krainie materialnego świata, co nią jest cielesna postać człowiecza. Puści przychodzą, ale puści odchodzą. A po drodze — od pustki do pustki — ileż nahałasują, nawymyślają, nadziałają, narozrabiają. Spędzają „życie" na wypędzaniu życia. I gdyby tylko sobie. Ale jeszcze wielu, wielu innym.

Zachorować na Duszę jest błogosławieństwem. Albowiem znaczy poczuć Piekło. A poczuć Piekło znaczy być jedną nogą w raju.

Stachura, Oto

Dookoła mgła

Wy tego nie widzicie

Pokażcie prawie-normalnego człowieka. Człowiek-nikt padnie mu do nóg.

Ale gdybyście mogli pokazać prawie-normalnego człowieka, to by znaczyło, że sami jesteście też prawie-normalni, i to wam człowiek-nikt padłby do nóg (i zaprawdę pada Wam do nóg, ale Wy tego nie widzicie), rozpościerając Wam pod stopami najprzestronniejsze, bezkresne kwietne łąki wiecznego życia (i zaprawdę rozpościera Wam, ale Wy tego nie widzicie).

Stachura, Oto

Przyjdzie albo i nie ...

Za nieznanym tęsknij, ale nieznanego nie wyobrażaj sobie. Dlaczego? Bo nigdy nie wyobrazisz sobie. Dlaczego? Dlatego że wyobrażać sobie znaczy przypominać sobie. Nieznanego nigdy nie przypomnisz sobie, bo nigdy w tobie nie powstało. Nigdy w tobie nie powstało, bo ty nie powstałeś z tego. Ty jesteś poza tym, poza kwiatem ładu, poza wiecznym tu-i-teraz zakwitaniem. Ty jesteś czasem, tylko i całkowicie tylko czasem, a nieznane jest poza czasem, poza tobą.

Bądź sobą, bądź czasem i uświadom sobie w całej pełni, w całej próżni, że nie ma w czasie, czyli w tobie nic prócz starości, nic prócz wspomnień i marzeń, czyli nic prócz psychicznej rdzy i psychicznej pleśni. Wtedy przyjdzie młode, nowe, dziewicze, nieporównane, nieznane. Przyjdzie niechciane. Nieprzypadkowo a zarazem cudownie niespodzianie.

Stachura, Oto

Rada: odwiedź psychiatrę

Terkocze telefon. Się podnosi słuchawkę i mówi:

— Dobry wieczór.

— Cześć, stary. Mówi A.B. Kopa lat. Co porabiasz? Może byś wpadł do nas, jak się nudzisz? Pogramy w brydża, pogawędzimy, golniemy sobie po kuśtyczku. Co?

— Jest zmierzch i pada śnieg — się odpowiada.

— Aha. Ale co porabiasz?

— Jest pięknie; jest zmierzch i pada śnieg.

— No niech pada. Ja się pytam, co porabiasz. Czy ty mnie słyszysz?

— Słyszę cię. Powiedziałeś: „Cześć. Mówi A.B. Kopa lat. Co porabiasz? Może byś wpadł do nas, jak się nudzisz? Pogramy w brydża, pogawędzimy, golniemy sobie po kuśtyczku". I odpowiadam ci na to wszystko: Jest pięknie; jest zmierzch i pada śnieg. Czy ty mnie słyszysz?

— Wiesz co, stary? Chodzą słuchy, że ty ostatnio coś zbzikowałeś. I widzę, stary, że to niestety prawda. Radzę ci: odwiedź psychiatrę. Przykro mi, że muszę to powiedzieć. Cześć.

I człowiek-A.B. odkłada słuchawkę. Nie czekając na słówko w odpowiedzi na jego pożegnanie.

— Do zobaczenia —jednakże się mówi, i się wie, co się mówi, i się odkłada słuchawkę.

I się wraca do raju. Gdzie właśnie jest zmierzch i pada śnieg. O, absolutna słodyczy wiecznego wszechbycia. Niepowtarzalnego w nieprzemijalności, nieprzemijalnego w niepowtarzalności. Żadne artykułowanie tego nie wysłowi. Żaden nawet nie wyjąka tego jąkała. Tylko ten-tu, siedzący przy oknie niemowa.

Stachura, Oto

Psychiatra raczej by tu nie pomógł, prędzej ktoś dysponujący podobnymi do Stachury doświadczeniami. Przeżywane wewnętrzne doświadczenie Stachury jest tak przyjemne, że odbija się to na jakości jego zewnętrznych relacji z ludźmi. W takim wypadku raczej powinno się nie przywiązywać do tego stanu spokoju i oderwania, i w życiu codziennym postawić na uważność, oraz starać się zachowywać jak najbardziej normalnie. Stachurę jednak decyduje się na używanie żargonu zen, i zupełnie nie interesuje go to czy jest zrozumiany czy nie.

To takie teoretyzowanie, równie dobrze zachowanie Stachury mogłoby być subtelnym sposobem pozbycia się znajomego, z którym nie ma ochoty się spotkać, co więcej można by taki sposób uznać nawet za zabawny. Tyle, że wtedy raczej zapis tej rozmowy nie pojawiłby się w książce.

Jedno wydaje się pewne, Stachura zdecydowanie przeszacował swój stan, wpadając w subtelną pułapkę ego. To w sumie dość naturalne, większość ludzi przecenia swe duchowe osiągnięcia, mimo że zupełnie niczego nie doświadczyli. A kiedy pojawiają się rzeczywiście jakieś doświadczenia, gdy jesteśmy nieuważni, łatwo możemy paść ofiarą samooszukiwania się i doświadczenie samo w sobie korzystne, staje się pożywką dla ego.