Malraux — jak świadczą jego Antimémoires— doznaje życia, bez przerwy kontemplując śmierć

Ale Malraux — jak świadczą jego Antimémoires— doznaje życia, bez przerwy kontemplując śmierć. Śmierć towarzyszy mu jako oszust do zdemaskowania, jako zawodnik do pokonania i jako punkt odniesienia każdego politycznego czynu, każdej myśli filozoficznej. Tylko ryzykując ból i śmierć można żyć z godnością — zdaje się mówić Malraux. Bez oprawców nie byłoby bohaterów, tortura jest najwyższą próbą człowieczeństwa. Trudno o lepszą replikę na kult antybohatera niż Antimémoires André Malraux.

Kuncewiczowa, Fantomy

Zamiast wędrówki dusz mamy więc wędrówkę serc, kardiologia zastępuje metempsychozę

 Waszyngtońska „The Evening Star” donosi z Cape Town:

Dziś, 2 stycznia 1969 roku, pięćdziesięciodziewięcioletni dentysta, Filip Blaiberg, wydaje obiad dla uczczenia pierwszej rocznicy swego nowego serca.

Wynika z gazety, że uczyniło go ono innym człowiekiem.

O zębach i pacjentach głucho. Blaiberg żyje tak, jak prawdopodobnie pragnął żyć tamten, ubogi Metys: auto, pływalnia, pole golfowe, teatr, wizyty gwiazd filmowych. Zamiast wędrówki dusz mamy więc wędrówkę serc, kardiologia zastępuje metempsychozę, w ciągu jednego życia Blaiberg służy dwom wcieleniom.

Kuncewiczowa, Fantomy

Jest iluzją, że mieszkamy w świecie, w mieście, na wsi, w apartamencie, w pokoju! Jedyne u siebie to wnętrze naszych ciał

Jest iluzją, że mieszkamy w świecie, w mieście, na wsi, w apartamencie, w pokoju! Jedyne u siebie to wnętrze naszych ciał*, którego nie znamy, ciemne, śliskie wnętrze, klatka upleciona z mięśni, żył, nerwów o tajemniczym układzie, jedyny schron dla serca, jedyne naczynie dla myśli, jedyna prywatność. Stwórca pierwszego prawdziwego Golema, doktor Christian Barnard, sprawiwszy cud, uciekł z Afryki do Europy, włożył maskę, pił i szalał w karnawałowych wygłupach; później wrócił do swojego szpitala w Cape Town, przywdział sterylizowaną białość i zapowiedział nowy cud za kilka tygodni. Ale uczeni moraliści orzekli, że karnawałowy antrakt rzucił cień na dostojeństwo medycyny. Mędrcy, miejcie litość dla doktora Barnarda! Czyż nie zwróciliście uwagi na słowo rejection, rejettement, odrzucenie? Przecież doktor Barnard wszedł w atrybuty Boga, sprzeciwił się naturze, pozostając sam więźniem swojego ciemnego wnętrza, gdzie po nerwach lata strach, a w czaszce pełza uparta myśl o rejection, rejettement, odrzuceniu. Ileż takich myśli, takich strachów, tłucze się we wnętrzu dzieci, w ich ciemnym u siebie, kiedy stwarzają swoje pierwsze pojęcia, swoje pierwsze dzieła, ileż takich strachów, takich myśli pożerało mnie na Siennej 19, kiedy się bałam, że świat mnie odrzuci, uciekałam — „anu! anu!” — od objaśnień Olesia i chroniłam się gdzie indziej, do angielskiego pokoju Marchewki albo do francuskich salonów nieszczęśliwej Zosi!

*Nawet to nie ...

Kuncewiczowa, Fantomy

Sztukę czytania, czyli nieobecności ...

Sztukę czytania zawdzięczam Jadwidze Chrząszczewskiej i Cecylii Niewiadomskiej. Sztukę czytania, czyli nieobecności, bo tak się stało, że już nie musiałam pędzić w dół po schodach ani wyglądać oknem, ani wybiegać z bramy, ani chować się za wieszak w przedpokoju, żeby być gdzie indziej. Zjawiły się takie drzwi i okna, które bez klucza i bez skrzypnięcia same się otwierały na różne inne miejsca, i wszędzie tam mogłam być, nie pytając nikogo, czy można. Najwięcej książek dostawałam na Gwiazdkę, czekały pod choinką i od razu tam na dywanie, leżąc na brzuchu, skropiona gorącymi łzami świeczek, wkładałam palce w uszy i odpływałam, przestawałam widzieć i słyszeć otoczenie, przestawałam być obecna, a jeżeli mnie ciągnięto za rękę, popychano, kazano wstawać, kopałam i wołałam: „Anu! anu!” Uzbrojona w ten okrzyk, którego pochodzenia nie znam, zamierzając się nim jak płonącą żagwią na każdego, co mnie chciał zmusić do obecności, szczerzyłam zęby i odmawiałam przyjęcia słów, wypowiadanych do mnie takiej, jaka akurat nie byłam; bo odkąd panie Chrząszczewska i Niewiadomska wprowadziły mnie w świat „nieprawdziwy”, świat „prawdziwy” zbrzydł i rozpadł się, a razem z nim zginęła Marylka, siostra Aleksandra, córka Józefa matematyka i Adeliny skrzypaczki, wnuczka różańcowej babci, lokatorka spod siódmego w kamienicy na Siennej 19. Obiit Marylka — fantom natus est.


Kuncewiczowa, Fantomy

Utopia Absolutna: kult abstrakcyjnego człowieka, czyli humanizm

Oczywiście maszyna losu działała ponad teoriami, mieszając z błotem marzenia. A przecież na spodzie orkanu kręciły się po ziemi strumyki dobrej woli i myśli rozsądnych. Kręcili się także z zapartym tchem optymiści. Kręcili się nawet święci, którzy uciekli z bożnic i kościołów. Kręciło się dużo poezji. Dużo tęsknoty do lepszego świata. I tak na marginesie programów rządowych i partyjnych rosła sobie Utopia Absolutna, sto tysięcy razy wyrzucona za drzwi przez prawodawców, artystów i historyków: kult abstrakcyjnego człowieka, czyli humanizm.

W Biblii mówi się o ciemnościach, które kryją Ziemię na znak Boskiego gniewu, w różnych świętych księgach jest mowa o ciemnościach przed aktem stworzenia i po końcu świata, ale zwolennik metafizyki rzadko rozpoznaje fatum boskości w zorganizowanych czynach ludzi. Podczas drugiej wojny światowej ciemność skryła dużą część Ziemi, nie widziano w tym jednak ręki Boga, tylko rozkaz policji i trud właścicieli mieszkań. Także nie myślano o zbuntowanych aniołach, obserwując ewolucje lotników nad bombardowanymi miastami, ani wycie syreny nie brzmiało dla przechodniów jak głos Oblubienicy Szatana, dopiero teraz we wspomnieniu te rzeczy nabierają znaczeń apokaliptycznych. Wtenczas zaciemnienie okien i latarń przynosiło ulgę. Dla tych, którzy jeszcze mieszkali, czarna płachta na szybach odgradzała od wojny, dla fantomów, snujących się po ulicach, ślepe okna pozwalały myśleć, że już nikt nigdzie nie mieszka, więc nikt nie jest wygnany.

Kuncewiczowa, Fantomy

Instead of literature we have textuality

Rzetelność – jakież to daje poczucie bezpieczeństwa, jaki spokój! Nicolas Spice z „London Review of Books” mówi mi: w roku 1983 wydano w Anglii 51 tysięcy nowych tytułów.

W tej powodzi książek zatracono już wszelkie kryteria, normy, skale ocen. Bardzo dobra powieść Michela Tourniera zniknęła w tym potopie, nikt jej nie zauważył, nie przeczytał, nie wydobył na światło. Literatura zanika mówi i dodaje – instead of literature we have textuality.

Przybosia „Zapiski bez daty”, Kuncewiczowej „Fantomy”, Brezy „Spiżowa Brama”, Stępowskiego „Eseje dla Kassandry”, Irzykowskiego „Notatki z życia”. Jaki to gatunek? Reportaże? Eseje? I jedno, i drugie, ale zarazem i coś więcej. To nowa literatura. Polega ona na budowaniu refleksji, nastrojów, scen, zamiast tworzenia postaci i intrygi. Budowanie wielkich (ważnych, nowych) postaci jest dziś coraz trudniejsze. Ale czy ta nowa literatura jest czymś zamiast, czy też tylko czymś obok – to okaże przyszłość.


Ryszard Kapuściński, Lapidaria