Strategia konfirmacji

Innymi słowy, zależy nam bardziej na tym, aby nie uznać, że coś jest jakieś, gdy takie naprawdę nie jest, niż że coś nie jest jakieś, gdy takie naprawdę jest. Komisję egzaminującą kandydatów na studia interesuje zatem bardziej to, czy spośród przyjętych na podstawie uznanych kryteriów kandydatów większość okaże się dobrymi studentami, niż to, ile jeszcze innych dobrych kandydatów komisja ta mogła pominąć. Młodego małżonka interesuje bardziej to, czy wybrana przez niego kobieta będzie dobrą żoną, niż to, czy nie umknęła z pola jego uwagi inna przedstawicielka płci żeńskiej, która mogłaby stać się również wspaniałym materiałem na żonę.

Badany w eksperymencie Wasona znajdował się zresztą w bardziej luksusowej sytuacji, niż większość ludzi podejmujących życiowe decyzje: na końcu eksperymentu miał on szansę dowiedzieć się, jak naprawdę brzmiała wymyślona przez eksperymentatora reguła. Przeciętny człowiek ma jednak nikły dostęp do zdarzeń, które zostały wyeliminowane przez jego kryteria decyzyjne. Komisja egzaminacyjna nie wie, jakich potencjalnie dobrych kandydatów pominięto na podstawie stosowanych przez nią kryteriów, a nowo poślubiony małżonek nigdy nie będzie miał szans sprawdzić, jak wspaniałymi mogłyby się okazać odrzucone przez niego kandydatki.

Strategia konfirmacji służy zatem upewnieniu się człowieka, czy formułowane przez niego hipotezy lub podejmowane działania będą mu przynosić w większości pożądane rezultaty, nie zaś wyborowi opcji najlepszej, jedynej, bardziej koniecznej. To jednak właśnie wybór najlepszy i formułowanie ogólnych, koniecznych praw rządzących rzeczywistością jest, jak pamiętamy, wymogiem normatywnych modeli racjonalności. Ludzie, jak widzimy, nie bardzo wymogiem tym się przejmują, ceniąc sobie bardziej pewny i gratyfikujący konkret niż, może równie dobrą, ale niepewną abstrakcję.

Złudzenia które pozwalają żyć

s. 56

(z: Maria Lewicka, Czy jesteśmy racjonalni?)

Jak zdobyć przyjaciół

Wyobraźmy sobie, że ktoś, na kim nam zależy, spotykając nas, zawsze obdarza nas serdecznym uśmiechem. Fakt ten może szybko naprowadzić nas na myśl, że ów znajomy darzy nas szczególną sympatią, że wyróżnia nas ze swojego grona, innymi słowy, że to my właśnie jesteśmy przyczyną jego zachowań. Wniosek taki byłby jednak w świetle normatywnych zaleceń teorii atrybucji – psychologicznej teorii opisującej, jak człowiek docieka przyczyn zdarzeń – przedwczesny.

Serdeczność naszego znajomego wobec nas może bowiem być, oprócz jego wyjątkowo serdecznego stosunku do nas, spowodowana jeszcze dwoma innymi czynnikami: nasz znajomy może być po prostu człowiekiem życzliwie nastawionym do całego świata, a może również zdarzyć się tak, że to my swoim sympatycznym sposobem bycia wywołujemy u większości ludzi, w tym również u owego znajomego, życzliwe zachowania. O tym, jaka jest faktyczna przyczyna, możemy się dopiero dowiedzieć analizując zachowanie znajomego pod względem aż trzech niezależnych aspektów (por. Kelley, 1967; Lewicka, 2000b): tego, w jakim stopniu jest ono konsekwentne, w jakim wybiórcze oraz w jakim jest ono powszechne. Będzie ono konsekwentne, gdy zawsze, niezależnie od sytuacji, znajomy ów będzie się tak wobec nas zachowywał. Będzie ono wybiórcze, gdy będzie on zachowywał się w ten sposób częściej w stosunku do nas, niż wobec innych osób ze swojego otoczenia. Wreszcie, będzie ono powszechne wtedy, gdy nie tylko on, ale i inne osoby, jakie znamy, będą się w taki sam sposób do nas odnosiły. Te trzy aspekty odpowiadają trzem różnym rodzajom informacji, których kombinacja dopiero pozwala na wyprowadzenie poprawnego, a więc racjonalnego, indukcyjnego wniosku o przyczynach zachowania. Jak łatwo się domyśleć, nasza hipoteza, iż szczególnie ów znajomy jest życzliwie ustosunkowany do nas i tylko do nas, miałaby szczególnie wysokie prawdopodobieństwo w porównaniu z hipotezami konkurencyjnymi, gdyby jego życzliwe zachowanie było konsekwentne, wybiórcze i mało powszechne, a więc gdyby zawsze był on wobec nas życzliwy, był bardziej życzliwy wobec nas niż wobec innych osób oraz gdyby jego życzliwość wobec nas była większa niż życzliwość innych osób, które znamy. W przeciwnym przypadku musielibyśmy zasadnie przypuszczać, iż albo przyczyną zachowania jest jego ogólna życzliwość wobec świata (zachowanie konsekwentne, mało wybiórcze i mało powszechne), albo też że to nasza sympatyczna natura zjednuje sobie innych (zachowanie konsekwentne, wybiórcze oraz powszechne). Oczywiście ta druga interpretacja nie jest nam właściwie niemiła: nasz znajomy wprawdzie nie lubi nas bardziej niż lubią nas inni, ale też lubi nas bardziej niż innych, a o to przypuszczalnie chodzi nam przede wszystkim. Informacja o powszechności zachowania jest zatem z punktu widzenia interesującego nas wniosku mało istotna, ważne okazuje się natomiast uwzględnienie dwóch jego pozostałych aspektów: konsekwencji i wybiórczości. To one bowiem będą decydować, podobnie jak w przypadku czarnych kruków, zielonych taksówek czy inżynieropodobnych osobowości, o prawidłowym oszacowaniu wzajemnych zakresów następstw, które staną się podstawą naszych wniosków oraz racji, których dopatrywać się będziemy za tymi następstwami. Następstwem jest tu, oczywiście, serdeczne zachowanie się znajomego, hipotetyczną racją - to, że to właśnie my jesteśmy tego zachowania przyczyną. Informacja o konsekwencji zachowania odpowiada częstości serdecznego zachowania się znajomego wobec nas (zakresowi racji), informacja o jego wybiórczości, z kolei, to informacja o bezwzględnej częstości życzliwych zachowań w całym repertuarze zachowań znajomego (o zakresie następstwa). Prawidłowe oszacowanie tej ostatniej informacji jest gwarantem, iż nie popełnimy błędu niedoceniania zakresu następstwa w porównaniu z zakresem hipotetycznej racji i że będziemy w stanie znajomemu, a nie sobie, przypisać zasługę owego sympatycznego zachowania.

Wniosek taki, aczkolwiek uzasadniony, nie należy do łatwo przez nas akceptowanych. Chcemy wierzyć, że inni pozytywnie wyróżniają nas ze swojego grona, że dostrzegają naszą wyjątkowość, że traktują nas inaczej, lepiej, niż pozostałych. Wiarę tę możemy podtrzymać, gdy uda nam się zamknąć oczy na informacje o mało wybiórczym charakterze skierowanych na nas zachowań. Na tej właśnie skłonności ludzi do przymykania oczu na bezwzględne częstości interpretowanych zachowań wiele osób zbiło już kapitał powszechnej i - przyznajmy - często uzasadnionej sympatii.

Wybitny amerykański menedżer i socjotechnik, autor popularnego podręcznika Jak zdobyć przyjaciół i zjednać sobie ludzi, Dale Carnegie, pisał: „Chcesz zdobyć przyjaciół? Bądź życzliwy ludziom. Zapomnij o sobie. Ludzie nie są zainteresowani Tobą. Interesują się tylko sobą - rano, w południe i wieczór". Jedna ze spółek telefonicznych w Nowym Jorku przesłuchała kiedyś 500 rozmów telefonicznych, aby sprawdzić, jakie słowo powtarza się w nich najczęściej. Najwyższą lokatę uzyskało użyte 3900 razy słowo ja. „Dlatego możesz zyskać sobie więcej przyjaciół w ciągu dwóch miesięcy wyrażając zainteresowanie sprawami innych, niż w ciągu dwóch lat, starając się zainteresować innych swoimi własnymi sprawami" - pisał dalej Carnegie (1955, s. 92). Jak to osiągnąć? Ano, w najróżnorodniejszy sposób. Jednym z nich jest pamiętanie imion i nazwisk nawet przygodnie spotykanych znajomych. Jeden z polityków amerykańskich, Jim Farley, swoje sukcesy zawdzięczał, jak sam twierdził, m.in. temu, że znał imiona ponad 50 000 ludzi, z którymi się kiedyś zetknął. „Pamiętaj, że własne imię jest dla człowieka najsłodszym i najważniejszym dźwiękiem w języku" - przypomniał Carnegie. I dlatego: „Jeżeli będziesz pamiętał to imię i gładko je wymawiał, będzie to potraktowane jak najsubtelniejszy i najsłodszy komplement. Spróbuj je zapomnieć albo źle wymówić - a postawisz się w niezwykle niekorzystnej sytuacji" (Carnegie, 1955, s. 95).

Jim Farley aż do 50 000 osób potrafił zwrócić się po imieniu. Można spokojnie założyć, że każda z tych osób uważała, że to ona właśnie została przez wybitnego polityka wyróżniona. Socjotechniczna umiejętność skutecznego zjednywania sobie przyjaciół polega zresztą na tym, żeby wobec każdej osoby indywidualizować nieco swoje postępowanie tak, aby miłą sercu każdego hipotezę, że to on właśnie i jego unikalny zbiór cech jest tego zachowania przyczyną, uczynić tym bardziej prawdopodobną.

Ignorowanie informacji o wybiórczości zachowania to tylko jeden z błędów potocznego rozumowania. Drugim jest ignorowanie informacji o jego powszechności - przyczyniające się do powstania błędu, nazwanego podstawowym błędem atrybucyjnym (Ross, 1977). Tendencja ta wyraża się w preferowaniu przez ludzi takich wyjaśnień, które odwołują się do osobowych i konkretnych raczej aniżeli bezosobowych, czyli sytuacyjnych i ogólnych, czynników jako przyczyn zachowania. Błąd ten popełniają nie tylko tzw. ludzie z ulicy, ale i publicyści, często specjaliści od analiz społecznych. Ileż to razy w naszych publikatorach obserwujemy tendencję do wyjaśniania postępowania ludzi w naszym kraju ich osobistymi predyspozycjami: złą lub dobrą wolą, typowym dla nich lenistwem lub pracowitością, przedsiębiorczością lub jej brakiem itp. U podstaw takiego myślenia leży nieuwzględnienie faktu, ie każdy człowiek, niezależnie od swoich trwałych predyspozycji osobowych, ma w repertuarze szeroki wachlarz zachowań, które ujawnia nie dlatego, że ma jakąś ogólną „ skłonność " do zachowywania się w ten sposób, ale dlatego, że określony splot warunków zewnętrznych: społecznych, ekonomicznych i politycznych, jest w stanie wyzwolić takie zachowanie niemal u każdego z nas. Spopularyzowane również w Polsce badania laboratoryjne amerykańskich psychologów Stanleya Milgrama (1978) i Philipa Zimbardo (Zimbardo i in., 1978), wskazujące na możliwość wywołania sadystycznych zachowań u losowo dobranych do badań studentów, nie miały demonstrować, że amerykańscy studenci mają jakieś szczególne predyspozycje do tych zachowań, lecz stanowić memento dla architektów życia społecznego w każdym kraju i przestrogę przed pochopnym obarczaniem jednostek odpowiedzialnością za nawet bardzo naganne postępowanie*.

Maria Lewicka, Czy jesteśmy racjonalni

w Złudzenia które pozwalają żyć

s. 49-51

* Problem jednak w tym, że każda jednostka jest odpowiedzialna za swoje zachowanie, a to, że do swego zachowania skłania się pod wpływem określonych determinacji, społecznych, kulturowych, psychologicznych, nie ma tu znaczenia.

O interpretacjach monokauzalnych i nie tylko

Przykładów ilustrujących nagminność błędów tego rodzaju nie należy szukać zbyt daleko. Przypuszczalnie każdemu z nas wpadła kiedyś w ręce Mała encyklopedia medycyny, gdzie barwne i odpowiednio ilustrowane opisy symptomów różnych chorób przykuły naszą uwagę na cały wieczór. Studiując to dzieło ze zdumieniem zaczęliśmy stwierdzać, że - podobnie jak bohater książeczki Jerome K. Jerome Trzech starszych panów w jednej łódce, nie licząc psa - możemy się pochwalić większością opisanych tam chorób. Czujemy się dziwnie zmęczeni, czasami męczy nas kaszel, mamy jakieś podejrzane bóle w krzyżach, odczuwamy niepokojące gniecenie w żołądku - aż do tego momentu nie zdawaliśmy sobie sprawy, jak bardzo jesteśmy chorzy: anemia, zwyrodnienie kręgosłupa, nowotwory złośliwe z przerzutami do wszystkich niemal narządów. Najdziwniejsze jest to, że mamy również bardzo rzadkie choroby, nawet te tropikalne. Kładziemy się spać oblani potem, nie bardzo ufając, że dane nam będzie doczekać ranka. Spotkany przypadkiem rano na ulicy przyjaciel lekarz wytłumaczy nam - w zdroworozsądkowych kategoriach - różnicę pomiędzy dwoma rodzajami probabilistycznych wniosków: między tym, że jeżeli ktoś cierpi na określoną chorobę, to ma również określone jej symptomy, a tym, że jeżeli ktoś ma określony symptom, to zapadł również na tę chorobę. Zwyrodnienie kręgosłupa daje oczywiście bóle w krzyżach, ale nie każde bóle w krzyżach są objawem zwyrodnienia kręgosłupa (mogą być równie dobrze wynikiem tego, że wczoraj pastowaliśmy podłogę), nie każde gniecenie w żołądku jest objawem złośliwego nowotworu, a zmęczenie może być równie dobrze wynikiem tego, że w tym roku właściwie nie mieliśmy urlopu, jak i postępującej anemii. Wnioskowania z chorób o symptomach oraz z symptomów o tych właśnie chorobach nie są zatem równoważne. Im choroba jest rzadsza oraz im bardziej powszechne w populacji, a więc i im mniej diagnostyczne, są symptomy (im większa dysproporcja zakresów następstw i racji), tym mniejsze jest oczywiście prawdopodobieństwo, że tej właśnie choroby padliśmy ofiarą. Trzech hipochondrycznych czterdziestolatków z książeczki Jerome'a uleczyła z wszystkich ich chorób wyprawa łódką po Tamizie - ich zaprzyjaźniony, a mądry lekarz postawił im bowiem indukcyjnie poprawną, a więc racjonalną, diagnozę.

Nieuwzględnianie wyjściowych prawdopodobieństw słuszności hipotez, nie usprawiedliwione odpowiednio wysokimi wartościami diagnostyczności posiadanych dowodów, prowadzi do błędu zwanego błędem nieregresyjnych przewidywań.

Z opartej na regule Bayesa teorii przewidywań wynika, że wówczas, gdy wskaźniki, na których opieramy nasze przewidywania, są mało diagnostyczne, tzn. są mało jednoznacznymi predyktorami określonych zdarzeń, rozsądne (racjonalne) jest kwalifikowanie treści tych przewidywań na podstawie wiedzy dotyczącej wyjściowych prawdopodobieństw przewidywanych zdarzeń. Innymi słowy, im mniej jednoznacznym predyktorem dysponujemy, w tym większym stopniu powinniśmy przewidywać, że wystąpi zdarzenie najczęstsze lub też mające średnią wartość w populacji innych zdarzeń. Przykładowo, meteorolog dysponujący mało rzetelnymi narzędziami prognozy warunków atmosferycznych w danym regionie powinien przewidywać na kolejny miesiąc pogodę skądinąd typową dla danego miesiąca, nie zaś taką, jaką sugerują mu jego zawodne przyrządy. Na to, że ludzie wymogu tego nie spełniają, wskazują kolejne badania.

Poproszono badanych (Kahneman i Tversky, 1973) o odgadnięcie oceny, jaką otrzymał na egzaminie student, który bądź (w jednej grapie) uzyskał pewien wynik w teście koncentracji umysłowej, odpowiadającym treścią charakterowi egzaminu, bądź (w grapie drugiej) uzyskał odpowiednio wysoki wynik w teście poczucia humoru (którego treść - jak łatwo się domyśleć - niewiele miała wspólnego z treścią egzaminu). Równocześnie poinformowano badanych o średnim wyniku egzaminu w całej grupie studentów. Zgodnie z przewidywaniami, aczkolwiek zupełnie niezgodnie z normatywnymi zaleceniami teorii, badani jednakowo poważnie traktowali informację o wyniku w jednym i drugim teście, dokonując na ich podstawie dalekosiężnych przewidywań (przewidywano zatem, iż student, który dobrze wypada w teście poczucia humoru, wypadnie równie dobrze na egzaminie, choć ze względu na niską predyktywność tego kryterium powinno się raczej przewidywać, że student ten uzyska wynik zbliżony do średniej grupowej).

Wyglądało zatem na to, iż wbrew staraniom eksperymentatorów, aby przynajmniej niektóre z podawanych informacji uczynić mało wiarygodnymi i mało diagnostycznymi dla badanych, ci skłonni byli doszukiwać się nawet bardzo daleko idących związków przyczynowych pomiędzy treścią tej informacji a przewidywanym zdarzeniem.

„Wpisywanie" przyczynowości w skądinąd losowy charakter przewidywanych zdarzeń wydaje się jednym z najbardziej charakterystycznych rysów ludzkiego umysłu. Należy przy tym zwrócić uwagę na fakt, że przewidywane zdarzenia mogą być losowe ze swej natury (jak np. w przypadku rzutu kostką, różnych gier loteryjnych czy specjalnie w tym celu spreparowanych przez badaczy warunków eksperymentalnych), bądź też założenie o ich losowym, a ściślej rzecz biorąc - statystycznym - charakterze jest, z braku informacji pozwalających na wnioskowanie przyczynowe, niezbędne. Ta ostatnia sytuacja miała miejsce w eksperymentach referowanych przez nas na poprzednich stronach. Wypadek samochodowy jest, oczywiście, spowodowany określonym zbiorem przyczyn i nie ma charakteru zdarzenia zupełnie przypadkowego. Zdanie egzaminu niewątpliwie zależy od splotu czynników, z których wszystkie pozostają w związku przyczynowym z otrzymanym stopniem. Wybór zawodu nie dokonuje się bez związku z cechami osobowości i zainteresowaniami kandydata do tego zawodu itp. Nacisk położony przez badaczy na konieczność uwzględniania w przewidywaniach tego typu zdarzeń czynników natury statystycznej (średnich grupowych, bezwzględnych częstości przewidywanych zdarzeń itp.) wynika zatem nie z niedoceniania roli czynników przyczynowych w ich genezie, ale z faktu, iż żadna z osób, które przewidywań owych miały dokonywać, nie dysponowała dostatecznie wiarygodnymi informacjami i diagnostycznymi kryteriami, aby możliwe było wyprowadzenie wniosków dostatecznie pewnych. Ryzyko błędu było tu - w mniemaniu badaczy - tak duże, że skompensować je mogło wyłącznie odpowiednio poważne uwzględnienie czynników natury statystycznej. Jak widzieliśmy, badani z szansy owej bynajmniej nie mieli ochoty skorzystać.

Wspólną cechą odpowiedzi, których udzielali badani w omówionych dotąd eksperymentach, było niedocenianie faktu, że zjawiska, które są przedmiotem hipotez, mają na ogół naturę złożoną, a ich kształt może być wyznaczony przez duży zbiór czynników, których dokładnej liczby i hierarchii ważności nie tylko człowiek z ulicy, ale również profesjonalny badacz nie jest często w stanie określić. Zapobiec pochopnymi uproszczonym wnioskom może zastosowanie rachunku prawdopodobieństwa, umożliwiające ocenę względnego udziału hipotetycznego czynnika w przewidywanym przez nas zjawisku. Nie tyle zatem nieuzasadniona skłonność do deterministycznej interpretacji zdarzeń przyczynia się do nieracjonalności stosowanych schematów wnioskowania, ile nieuzasadniona preferencja analizy przyczyn owych zdarzeń w kategoriach pojedynczych, wykluczających się wzajem, czynników.

Skłonność do niedoceniania wieloczynnikowego uwarunkowania zdarzeń znajduje również swój wyraz w innym błędzie poznawczym, zwanym „pewnością wsteczną" (hindsight bias), opisanym przez amerykańskiego psychologa Barucha Fischhoffa (1982). Błąd ten polega na przecenianiu prawdopodobieństwa, z jakim sądzi się, iż fakt, o którym skądinąd wiadomo, że nastąpił, miał szanse wystąpić w przeszłości, jeszcze zanim zaistniał. Posłużmy się przykładem: jest piątek i planujemy na jutro wycieczkę za miasto. Obiektem naszych probabilistycznych przewidywań staje się, oczywiście, jutrzejsza pogoda. Zbierające się chmury nie wróżą wiele dobrego, choć prognozy meteorologiczne są bardziej optymistyczne. Ostatecznie oceniamy prawdopodobieństwo sprzyjającej pogody na 0,60. Budząc się rano i słysząc monotonny plusk deszczu na szybie, wykrzykujemy: „A nie mówiłem? Już wczoraj wam to prorokowałem!" Ta nadmierna „pewność wsteczna" bierze się, według Fischhoffa, stąd, iż ludzie uważają, że jeżeli jakaś przyczyna w danym przypadku zadziałała, to widocznie zadziałać ona musiała, tzn. inne możliwe przyczyny już wtedy nie odgrywały żadnej roli. Prowadzi to, oczywiście, do swoiście fatalistycznej interpretacji ludzkich dziejów: i tych w perspektywie historycznej, i w perspektywie naszej własnej historii osobistej (świetnym przykładem tej ostatniej jest filozofia życiowa Kubusia Fatalisty, dla którego - jak pamiętamy - wszystko, co się stało, stać się musiało). Tendencja ta okazuje się przy tym istotnie silniejsza w odniesieniu do zdarzeń silnie nas emocjonalnie angażujących oraz występuje częściej u osób o dogmatycznej strukturze umysłu (por. Campbell i Tesser, 1983).

Omówione dotąd błędy miały jeden wspólny mechanizm: wszystkie wynikały z niedoceniania faktu, że jedno i to samo następstwo może mieć więcej niż jedną rację jego wystąpienia. Nie są to jednak jedyne błędy wnioskowania probabilistycznego, zarejestrowane przez psychologów. Do innych, równie spektakularnych, należy zaliczyć: „złudzenie koniunkcji" (Tversky i Kahneman, 1983), polegające na przecenianiu prawdopodobieństwa równoczesnego zajścia dwóch zdarzeń w stosunku do prawdopodobieństwa zajścia każdego z nich oddzielnie; „złudzenie gracza", wynikające z nieprawidłowego rozumienia „losowości" zdarzeń jako „braku regularności"; „błąd małych liczb", wynikający z niedoceniania faktu, że prawa obowiązujące w dużej próbie zdarzeń losowych nie muszą znajdować dokładnego odzwierciedlenia w próbach małych itp. Opisy niektórych z tych błędów znaleźć może Czytelnik w pracach polskich psychologów decyzji (Kozielecki, 1974; Tyszka, 1998), a także w monografii autorki obecnego opracowania (Lewicka, 1993). W tym miejscu należy tylko wspomnieć, że wszystkie owe błędy mają pewien wspólny mechanizm: jest nim tendencja do wpisywania przyczynowości w skądinąd losowy charakter zdarzeń. Naturalna skłonność ludzkiego umysłu do interpretacji deterministycznych oraz - jak widzieliśmy poprzednio – interpretacji monokauzalnych wyjaśnia, jak można sądzić, większość obserwowanych odchyleń od racjonalności probabilistycznych wnioskowań indukcyjnych u ludzi.

s. 46-49

Złudzenia które pozwalają żyć

(z: Maria Lewicka, Czy jesteśmy racjonalni?)

Aktor czy obserwator

(...)

Obecny rozdział otworzyło prowokacyjne pytanie: człowiek - aktor czy obserwator zdarzeń? Oczywiście aktor - zgodzą się wszyscy. Ale może jednak, przynajmniej od czasu do czasu, również obserwator? A może w jednych sytuacjach aktor, a w innych obserwator? Ostatecznie trudno działać i równocześnie analizować przyczyny, dla których robi się to, co się właśnie robi, i myśleć, że może jednak lepiej byłoby zrobić coś innego. Trudno jest równocześnie przeżywać silne uczucie i dokonywać skrupulatnej analizy, co i dlaczego się odczuwa. Z zasadniczą antynomią postawy aktora i obserwatora własnych przeżyć i doznań mieli zresztą do czynienia już w końcu XIX w. psychologowie introspekcjoniści, którzy musieli specjalnie szkolić swoich badanych, aby ci byli w stanie równolegle snuć dwa rodzaje myśli: przeżywać coś i zdawać głośno sprawę psychologowi badaczowi z tego, co przeżywają. Do tej „psychologicznej wersji" Heisenbergowskiej zasady nieoznaczoności nawiązał w swojej teorii motywacji psycholog niemiecki Julius Kuhl (1984), wyróżniając dwa antagonistycznie działające mechanizmy aktywności: mechanizm orientacji na działanie oraz mechanizm orientacji na stan. Ten pierwszy jest odpowiedzialny za inicjowanie i podtrzymywanie aktywności człowieka, pełni on niejako funkcję „gwaranta", że rozpoczęta czynność nie ulegnie przedwcześnie przerwaniu, a jej kierunek zmianie. Oznacza to, że wzbudzoną aktywność (nazywaną przez Kuhla „tendencją dominującą") należy chronić przed naporem konkurencyjnych tendencji motywacyjnych, nakazujących podać w wątpliwość zasadność obranego kierunku.

Obecność konkurencyjnych tendencji przejawia się m.in. w poszukiwaniu uzasadnień dla podjętych już działań (dlaczego robię właśnie to, a nie co innego), czyli w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie „dlaczego?" wtedy, gdy znacznie lepiej byłoby się zastanowić nad pytaniem „jak?" — sprawdzając, czy czynność, którą się podjęło, skutecznie prowadzi do celu. Obecność konkurencyjnych, alternatywnych tendencji motywacyjnych prowadzi do wahań, zmian decyzji, niedostatku woli, a w skrajnym przypadku do graniczącej z depresją apatii (por. Beckman i Kuhl, 1984; Kammer, 1984). Dlatego mechanizm orientacji na działanie musi niejako „zabezpieczać" organizm przed przerwaniem rozpoczętej czynności, a czyni to poprzez - czasowe - wyłączenie z pola rozważań podmiotu tendencji konkurencyjnych: alternatywnych opcji decyzyjnych, konkurencyjnych hipotez, konkurencyjnych czynności czy przesłanek rozumowania.

W przeciwieństwie do poprzedniego, mechanizm orientacji na stan jest właśnie odpowiedzialny za generowanie alternatywnych opcji: jest to mechanizm refleksji nad przyczynami podejmowanych działań, potencjalnymi skutkami działań konkurencyjnych, mechanizm rewizji dotychczasowych przekonań i operacyjnych programów czynnościowych. Posługując się metaforą komputerową Kuhl nazwał mechanizm orientacji na działanie mechanizmem podporządkowanym komendzie run, mechanizm orientacji na stan - komendzie edit.

Oba mechanizmy są zatem antagonistyczne: włączenie „edytowania" programu do procedury jego wykonywania musi doprowadzić do zaprzestania aktywności, przedwczesne naciśnięcie klawisza mn m o ż e spowodować pochopną i niedojrzałą decyzję, zgubną w uruchomiony powinien skutkach dla podmiotu. W tym drugim przypadku zostać oczywiście ponownie program edycyjny, gdyż właśnie korekcie błędów działania służy on przede wszystkim. Nie jest zatem przypadkiem, że to właśnie negatywne skutki naszych działań (np. niepowodzenia), a nie skutki pozytywne prowokują spontaniczne pytania atrybucyjne „Dlaczego? Skąd to się wzięło?" (por. Weiner, 1985; Abele, 1985), których stawianie i rozstrzyganie na ich podstawie stanowi, według Kuhla, integralny składnik operacji poznawczych typowych dla mechanizmu orientacji na stan.

Koncepcja Kuhla zwraca uwagę na funkcję, jaką pełnią oba mechanizmy w inicjowaniu, podtrzymywaniu i korekturze niewłaściwych efektów działań człowieka, w małym jednak stopniu wnika w naturę typowych dla obu mechanizmów procesów rozumowania. Można jednak sądzić, że odmienność dwóch opisanych przez Kuhla postaw motywacyjnych znajduje swój wyraz również w odmienności procesów wnioskowania i rozumowania. Innymi słowy, inaczej myślimy o tych zdarzeniach, które planujemy osiągnąć, tzn. wobec których jesteśmy aktorami, inaczej natomiast o tych, które - niezależnie od naszej wiedzy i zgody - niejako „zastajemy" w naszym otoczeniu i które wobec tego wzbudzają u nas postawę obserwatora. Ostatnia część rozważań poświęcona zatem zostanie opisowi dwóch odmiennych postaw epistemologicznych: epistemologicznej postawy aktora zdarzeń oraz postawy ich obserwatora.

Aktor jest zainteresowany przede wszystkim tym, jak osiągnąć zamierzony wynik: analizuje dostępne mu przesłanki (sposoby oddziaływania na rzeczywistość, znane przyczyny pewnych faktów) pod kątem tego, w jakim stopniu gwarantują one uzyskanie planowanego rezultatu. Kierunek jego rozumowania daje się opisać jako przechodzenie od pewnej znanej mu hipotetycznej racji do nieznanego jeszcze następstwa („Co stanie się, gdy wykonam X, jaki wniosek płynie z przyjęcia założenia Y ? " itp.). Gdy wynik tego rozumowania wypadnie pomyślnie, tzn. gdy hipotetyczna racja okaże się wystarczająca do wywołania zamierzonego następstwa, zostanie ona przekształcona w działanie.

Punkt wyjścia rozważań aktora jest zatem zlokalizowany subiektywnie w formułowanych przez niego hipotezach, w opracowywanych programach działań, w przyjmowanych przesłankach rozumowań. Obiektywne skutki tych subiektywnych (podmiotowych) przesłanek interesują człowieka-aktora nie per se, ze względu na ich obiektywną, niezależną od jego aktywności naturę, ale jedynie ze względu na stopień, w jakim spełniają założone - przed podjęciem działania wyma­gania. Dlatego też w świadomości podmiotu przyjmującego postawę aktora,nieobecna będzie wiedza o innych podobnych rezultatach, uzyskiwanych za pomocą odmiennych, niż przez niego samego wykorzystywanych, środków. Student zdający z pozytywnym wynikiem egzamin utwierdzi się - i słusznie - w przekonaniu, że zastosowana przez niego strategia była strategią właściwą i nie będzie w nim budził większego zainteresowania fakt, że ktoś inny, kto również otrzymał pozytywny stopień, zastosował strategię inną, nawet jeżeli obiektywnie była ona bardziej optymalna (mniej czasu trzeba było poświęcić na przygotowanie, mniej włożyć wysiłku itp.). Nowo upieczony małżonek, który pełnym uwielbienia wzrokiem spogląda na swą niedawno poślubioną żonę, nie będzie zastanawiał się nad tym, czy inna kobieta nie uczyniłaby jego małżeństwa jeszcze szczęśliwszym.

Aktor, w momencie podejmowania działania, jest zatem przede wszystkim zainteresowany tym, żeby nie zrobić „fałszywego kroku", tzn. żeby pochopnie nie założyć, że przyjęte przez niego przesłanki muszą doprowadzić go do pożądanego rezultatu wówczas, gdy w rzeczywistości przyniosą mu niepowodzenie. Czynnością poznawczą charakterystyczną dla postawy aktora jest czynność przewidywania: „Co stanie się, jeżeli wykonam ruch X ?". Dopóki podejmowane działania przynoszą korzystne rezultaty, dopóty obiektem refleksji aktora nie będzie analiza czyn­ności prowadzących do tych rezultatów (przyjmowanych przesłanek, hipotetycz­nych racji). Jeżeli bowiem uzyskuje się zamierzone skutki, widocznie kroki, które się podejmuje, nie wymagają zmian.

Zupełnie inaczej wyglądają procesy rozumowania wówczas, gdy podmiot przyjmie postawę obserwatora. Z centrum jego zainteresowań musi zniknąć on sam, jego własne hipotezy czy przesłanki działań, a cały proces rozumowania powinien przybrać charakter „rozumowania odwróconego"; punktem wyjścia stanie się bowiem nie racja wystąpienia zdarzenia, ale samo to zdarzenie oraz te jego istotne cechy, które sprawiają, że bez nich nie byłoby ono tym, czym jest. Przykładowo,,od pytań typu przewidywania: czy moja strategia egzaminacyjna zaowocuje dobrymi wynikami studiów, a wybrana przeze mnie kandydatka na małżonkę - szczęśliwym małżeństwem, podmiot-obserwator musi przejść do pytań wyjaśniających: co decyduje o dobrych wynikach studiów, jakie są warunki szczęśliwego małżeństwa? Widać wyraźnie, że odpowiedź na te pytania wymaga pewnego rozeznania w istocie zjawisk „dobre wyniki w studiach" czy też „szczęśliwe małżeństwo", a więc często analizy możliwie dużej próbki zdarzeń określanych tym właśnie mianem (np. dużej próbki różnych strategii skutecznego zdawania egzaminów, aby sprawdzić, co takiego mają wspólnego, dużej próbki szczęśliwych małżeństw itp.). O ile zatem w poprzednim przypadku podmiot mógł sobie spokojnie pozwolić na zignorowanie faktu, że - przykładowo - nie on jeden uzyskał dobry wynik na egzaminie i że nie tylko jego własne małżeństwo jest szczęśliwe, o tyle teraz wiedza o innych zdarzeniach tego samego typu stanowi warunek sensownej odpowiedzi na postawione pytanie.

O ile zatem rozumowanie aktora można opisać jako przechodzenie od subiektywnych racji do wiedzy o ich następstwach, o tyle rozumowanie obserwatora jest przechodzeniem od obserwowanych obiektywnych następstw do wiedzy o racjach ich zaistnienia. Mówiąc bardziej ogólnie, aktora interesują przede wszystkim warunki wystarczające do zaistnienia czy wywołania pewnych zdarzeń, obserwatora - warunki konieczne, takie, bez których zdarzenie to nie zaszłoby. Aktor jest zatem przede wszystkim pragmatykiem życiowym, stąd koncentracja na tym, co wystarcza do wywołania zdarzenia; obserwator, z kolei, przypo­mina teoretyka dociekającego tego, co konieczne, a przeto ogólne.

Przegląd badań, którego dokonano w poprzednim rozdziale, prowadzi do ogólne­go wniosku, że ludziom łatwiej jest przyjąć pragmatyczną postawę aktora, niż wczuć się w rolę teoretyka - obserwatora wydarzeń. O ile bowiem nie wykazują oni większych trudności przeprowadzając wnioskowania pragmatyczne: „racja —> następstwo", o tyle zdradzają poważne kłopoty przy dokonywaniu teoretycznych wnioskowań odwrotnych („następstwo —> racja"). Co więcej, wyniki te pokazują, że przeciętny badany ma spore kłopoty z odróżnieniem od siebie tych dwóch rodzajów wnioskowania, tzn. jest skłonny sądzić, że racja wystarczająca jest też racją konieczną. No , dobrze, powiedzą niektórzy. Epistemologiczną postawę aktora i obserwatora tworzą inne schematy rozumowania. Co jednak powoduje, że w praktyce życiowej ludzie traktują te dwa rodzaje schematów jako rozłączne, a nawet przeciwstawne?

Czy nie można, tak jak tego wymagają normatywne modele racjonalności, równocześnie myśleć o wystarczających i koniecznych warunkach zdarzeń? Otóż właśnie wydaje się, że nie. Rozumowanie polegające na wyjaśnianiu zdarzeń, czyli dociekające ich warunków koniecznych, wymaga od podmiotu przynajmniej chwilowego zwątpienia w słuszność swojej racji, rezygnacji z przekonania, że racja owa jest jedyną, czy najlepszą. Zgodnie z teorią motywacji Kuhla dopuszczenie do świadomości konkurencyjnych racji musi prowadzić do przerwania strumienia aktywności podmiotu, czyli do rezygnacji z postawy aktora. Podobnie nadmierne faworyzowanie pewnych hipotez kosztem innych, przy przyjęciu postawy obserwatora, musi nasuwać podejrzenie, że tak naprawdę to nie obiektywne wyjaśnienie faktu jest prawdziwym celem, lecz próba wykazania, iż jedna z racji jest racją najlepszą, a więc że działa się tu jako aktor, a nie obserwator zdarzeń. Przejście od oglądu rzeczywistości do działań wymaga więc zawieszenia podstawowego dezyderatu racjonalności - rezygnacji z alternatywnej konstrukcji przesłanek rozumowania. Opisane eksperymenty pokazują, że ludzie z realizacją tego akurat wymagania nie mają większych kłopotów ujawniając tym samym, o ile bliższa jest im postawa aktora, niż obserwatora wydarzeń. Czy należy z tego wyciągnąć wniosek, że postawa obserwatora, choć teoretycznie możliwa, jest jednak przeciętnemu człowiekowi w praktyce dość obca i że właściwie nigdy, spontanicznie, nie dokonuje on poprawnych indukcyjnie rozumowań, wnioskując z następstw o ich koniecznych racjach? Czy zatem, jak twierdzą niektórzy obrońcy reguł potocznego myślenia, normatywne kryteria racjonalnych rozumowań są jedynie konwencjonalnym wymysłem? Na pytania te należałoby udzielić odpowiedzi negatywnej.

Kuhlowski mechanizm orientacji na stan, uruchamiany przede wszystkim wtedy, gdy realizowany program czynności nie przebiega zgodnie z planem, gdy natrafiamy na przeszkody i, wbrew optymistycznym oczekiwaniom, ponosimy porażki, jest właśnie teoretycznym mechanizmem obserwacji zdarzeń. Nieprzypadkowo zresztą ulega on włączeniu wtedy, gdy podmiot napotyka takie rezultaty, jakich się nie spodziewał: zdarzenia nieoczekiwane interpretowane są bowiem łatwiej w kategoriach obiektywnych, niż te, które zgadzają się z naszym przewidywaniem.

Co więcej, dociekanie faktycznych przyczyn zaistnienia tych właśnie zdarzeń (ich koniecznych racji) jest warunkiem tego, abyśmy potrafili zdarzeń tych uniknąć w przyszłości. Możemy więc oczekiwać, że w odniesieniu do np. zjawisk negatywnych stosować będziemy bardziej poprawne normatywnie, czyli racjonalne, reguły wnioskowania, niż w stosunku do zdarzeń pozytywnych, a więc takich, które są zaplanowanymi efektami naszych poczynań (por. Lewicka, 1993).

Nie jest zatem tak, że powszechnie akceptowane normatywne modele racjonalności są jedynie uznaną przez naukowców konwencją, która nie ma żadnego odniesienia do rzeczywistego przebiegu procesów poznawczych człowieka. Nie jest również tak, że szary człowiek z ulicy jest zasadniczo nieracjonalny. Normatywne modele racjonalności są wytworem tej grupy społeczeństwa, której przypisana została luksusowa rola permanentnego obserwatora wydarzeń - społeczności naukowców. Zdolnym do takiego postępowania jest jednak również przeciętny zjadacz chleba – tyle tylko, że czyni to akurat nie wtedy, gdy mało angażujące warunki zadania uruchamiają w nim nawykową postawę aktora, ani też wtedy, gdy dysponuje wystarczającym repertuarem środków realizacji ważnych dlań celów. Czyni to jednak wówczas, gdy rzeczywistość zadaje kłam jego oczekiwaniom, gdy miast egzaminacyjnego sukcesu dostanie dwóję, gdy doskonałe małżeństwo nagle zaczyna się rozpadać. Tylko wtedy bowiem poznanie praw ogólnych, koniecznych racji zaistnienia pewnych faktów staje się równocześnie środkiem realizacji istotnych pragmatycznych celów podmiotu: warunkiem bycia skutecznym pragmatykiem staje się wówczas zdolność teoretycznego myślenia.

Człowiek, który w sposób doskonały spełniałby kryteria narzucone przez normatywne modele racjonalnego rozumowania, byłby po prostu człowiekiem biernym - „oglądaczem" i komentatorem zdarzeń, których nie on sam jest sprawcą. Przyjęcie postawy aktora i współtwórcy tych zdarzeń musi pociągać za sobą sprzeniewierzenie się niektórym wymogom racjonalności. Długofalową skuteczność naszych działań może jednak ochronić jedynie zdolność do indukcyjnie poprawnej retrospekcji: umiejętność przełączenia się z orientacji na działanie na edycyjny tryb orientacji na stan. Dopiero nieuzasadnione trwałe preferowanie którejkolwiek z dwóch postaw, kosztem pozostałej, będzie równoznaczne z właściwą nieracjonalnością - musi bowiem na dłuższą metę doprowadzić do rezygnacji z żywotnych interesów jednostki, a częstokroć i do katastrofalnych konsekwencji dla jej bezpośredniego otoczenia społecznego.

s. 58-62

Złudzenia które pozwalają żyć

(z: Maria Lewicka, Czy jesteśmy racjonalni?)

Postawa kontemplacja preferuje obserwatora. Nawet gdy pojawia się funkcja aktora, ma to miejsce przeważnie w sferze mentalnej. Zresztą, jeżeli chodzi o działanie, to do poznania Prawdy dochodzi się przede wszystkim, przez zaprzestanie większości działań, jakie zwykł podejmować zwykły człowiek. I to właśnie poznanie Prawdy jest żywotnym interesem jednostki, autorka ma tu na myśli prawdopodobnie dobrobyt materialny, ktoś oddany medytacji siłą rzeczy musi z niego zrezygnować. Ale ustanawiając instyguję mnicha, Budda zapewnił kontemplatorom strukturę społeczną zabezpieczającą ich fundamentalne życiowe potrzeby, jak jedzenie i schronienie, i oferującą maksymalną ilość czasu na introspekcję.

Wielkość iluzji kontroli zależy od wartościowości zdarzeń ...

Rozsiane po literaturze rozmaite doniesienia empiryczne sugerują, że wielkość iluzji kontroli, podobnie jak wiele innych omawianych tu błędów i biasów poznawczych zależy od wartościowości zdarzeń, nad którymi człowiek szacuje swoją kontrolę. Doniesienia te nie są przy tym jednoznaczne, tzn. pytanie, czy złudzenie kontroli jest większe dla zdarzeń dla podmiotu niepożądanych czy też pożądanych, nie znajduje w nich jednoznacznej odpowiedzi. Przykładowo, w badaniach prowadzonych z użyciem skali W einsteina (1980) wielokrotnie demonstrowano, iż poczucie nierealistycznego optymizmu jest silniejsze dla zdarzeń negatywnych niż pozytywnych (ludzie uważają zatem, że mają większe szanse od innych na uniknięcie życiowych porażek niż na odniesienie życiowych sukcesów). Wynikałby z tego wniosek o zasadniczo niższej racjonalności sądów o kontroli w warunkach potencjalnych strat niż zysków. Z kolei w badaniach prowadzonych z użyciem zmodyfikowanej procedury Jenkinsa i Warda (1965; por. przegląd w: Ruehlman, West i Pasahow, 1985) uzyskano efekty odwrotne: wówczas kiedy wyróżnionym wynikiem były zdarzenia negatywne (szoki elektryczne) badani bardziej prawidłowo oszaco­wywali brak nad nimi kontroli niż wówczas, gdy wyniki miały pozytywną wartość afektywną. Oczywiście różnica procedur uniemożliwia porównywanie tych dwóch zestawów wyników. (...)

Maria Lewicka, Aktor czy obserwator

s. 217

Efekt negatywności w procesach wnioskowania o przyczynach zachowań

Dane zebrane przez badaczy atrybucji na przestrzeni ostatnich dwu­dziestu lat dostarczają sporej liczby dowodów na obecność efektu negatywności w procesach wnioskowania o przyczynach zachowań (Kanouse i Hanson, 1971; Markus i Zajonc, 1985). Efekt ten, co ciekawe, jest jednak znacznie bardziej wyrazisty i powszechny dla klasy takich zacho­wań, które umownie moglibyśmy nazwać „niemoralnym i” , tzn. niezgod­nymi z akceptowanymi w danym społeczeństwie normami współżycia społecznego. Efekt ten okazuje się natomiast zdecydowanie słabszy w od­niesieniu do takich zachowań, które wyrażają prywatne umiejętności ak­tora. Innymi słowy, o ile zachowanie niemoralne niemal bez wyjątku i niezależnie od sytuacji, w której miało miejsce, prowadzi do diagnozy cechy niemoralności u jego aktora, o tyle zachowanie nieinteligentne spo­strzegane jest jako stosunkowo mało diagnostyczne dla cechy „braku inteligencji” (każdemu od czasu do czasu zdarza się postąpić głupio).

W sekwencji pozytywnych i negatywnych zachowań każdej z tych dwóch kategorii, nawet pojedyncze zachowanie niemoralne może przesądzić o atrybucji cechy niemoralności, podczas gdy cecha „moralności” istot­nie rzadziej wywiedziona zostanie z pojedynczego zachowania moralnego (nawet Świnia czasem postąpi uczciwie). Z kolei, pojedyncze zachowanie mało inteligentne rzadko prowadzić będzie do jednostronnej diagnozy głupoty jego wykonawcy, podczas gdy pojedyncze zachowanie inteligentne może być natychmiast potraktowane jako wyraz trwałej predyspozycji aktora do zachowań tego rodzaju (widocznie stać go na to).

Ludzie wydają się zatem dysponować ustrukturyzowaną wiedzą o tym, do czego może być zdolna osoba charakteryzująca się określoną cechą osobowości (jakich zachowań można się po niej spodziewać), a wiedza ta okazuje się mieć inną strukturę dla zachowań różnej treści.

Skłonni jesteśmy zatem sądzić, że jest mniej prawdopodobne, aby czło­wiek moralny zachował się niemoralnie, niż żeby człowiek niemoralny postąpił moralnie. Równocześnie skłonni jesteśmy sądzić, że częstszym będzie mało inteligentne zachowanie u człowieka skądinąd inteligentne­go, niż zachowanie inteligentne u kogoś, kogo natura nie obdarzyła in­teligencją. Ta właśnie asymetria schematów implikacyjnych „cecha-zachowanie” odpowiedzialna jest za obecność efektu negatywności w dzie­dzinie funkcjonowania moralnego człowieka oraz za brak tego efektu, a nawet występowanie analogicznego efektu pozytywności wówczas, gdy chodzi o ludzkie umiejętności.

Lewicka, Aktor czy obserwator?

Kiedy ludzie zadają pytanie „dlaczego?”

(…) Wartościowość zdarzeń a racjonalność reguł potocznego myślenia kiego, co się dzieje w nim i poza nim, oparta jest znaczna liczba powstałych w latach 60-tych i 70-tych teorii myślenia, emocji czy motywacji (Bem, 1967; Schachter i Singer, 1962; Deci, 1975 itp.). To, że niektóre fakty i stany psychiczne nie muszą skłaniać ludzi do refleksji nad ich przyczynami nie było brane pod uwagę, a jeżeli zauważane, etykietkowano to mianem „bezmyślności” (por. Langer, 1978).

Pierwsze systematyczne badania nad tym, kiedy ludzie spontanicznie skłonni są zadawać pytanie „dlaczego?” przeprowadzono w początkach lat 80-tych. W jednych z nich Wong i Weiner (1981) zademonstrowali skądinąd dość oczywistą prawdę, iż ludzie częściej skłonni są dociekać przyczyn zdarzeń negatywnych i nieoczekiwanych, aniżeli oczekiwanych i niosących ze sobą pozytywną wartość afektywną. Analogiczne wyniki uzyskała Abele (1985). Aktywność atrybucyjną w zależności od tego jak dalece zdarzenie jest oczekiwane badali Lalljee, Watson i White (1982), stwierdzając, iż ludzie skłonni są dostarczać znacznie bardziej złożonych (mniej monokauzalnych) wyjaśnień dla zdarzeń nieoczekiwanych niż oczekiwanych. Podobne wyniki otrzymali Clary i Tesser (1983). Hastie (1984) uzyskał wskaźniki istotnie wyższej aktywności atrybucyjnej dla zdarzeń nieoczekiwanych niż oczekiwanych, nie uzyskał jednak żadnej różnicy dla zdarzeń różniących się wartościowością. Przeglądu badań dotyczących związku między wartościowością zdarzenia a aktywnością atrybucyjną dokonał Weiner (1985, por. również polski opis niektórych badań w: Czapiński, 1988), wykazując, że w zdecydowanej większości wypadków wymiar wartościowości nie da się zredukować do wymiaru nieoczekiwaności. Innymi słowy, zdarzenia negatywne, niezależnie od te­go czy są oczekiwane, czy nie, prowokują do większej liczby pytań „dlaczego?” niż zdarzenia pozytywne. Częściej zatem zastanawiam y się nad tym, co było przyczyną naszej porażki niż naszego sukcesu, że coś nas boli niż tego, że jest nam ogólnie dobrze itp. We wszystkich tych sytuacjach pytanie „dlaczego?” jest funkcjonalne: służy przyszłej korekturze niepożądanych stanów. Teza ta stanowi ważny punkt modelu teoretycz­nego J. Kuhla (1984), według którego tzw. orientacja na stan, przeciw­stawiana orientacji na działanie, jest tym mechanizmem kontroli działań podmiotu, który sprzyja wzrostowi aktywności atrybucyjnej człowieka, a który uruchamia się przede wszystkim po niepowodzeniu i po pojawie­niu się przeszkód w realizacji czynności. Jest to przypuszczalnie jeden z powodów, dla których u osób cierpiących na zaburzenia depresyjne, a które relacjonują u siebie częstsze i intensywniejsze przeżycia negatywne (Lewinsohn i Amenson, 1978) i u których postuluje się przewagę regulacyjną orientacji na stan w porów naniu do podmiotowej orientacji na działanie (Kammer, 1983; Pyszczynski i Greenberg, 1985, 1986; Sedikides, 1992) obserwuje się wzmożoną aktywność atrybucyjną, większą liczbę stawianych pytań „dlaczego?” oraz większą liczbę dostarczanych na te pytania odpowiedzi (Pittman i Pittman, 1980; Kubicka-Daab, Le­wicka, 1989, por. też rozdz. 4).

Jeżeli zatem ludzie skłonni są spontanicznie manifestować „postawę teoretyczną” częściej wobec zdarzeń negatywnych niż pozytywnych, nie może budzić specjalnego zdziwienia fakt, iż naukowe zainteresowania psychologów od wieków kierowały się w stronę tych aspektów funkcjo­nowania psychicznego i społecznego człowieka, które mają walor wyraźnie negatywny (patologiczny, nieprzyjemny dla jednostki) niż tych, które sta­nowią o tak zwanej „normie” psychicznej czy społecznej. Zestawienia te­matów podejmowanych przez powojennych psychologów polskich pod kątem wartościowości analizowanych zjawisk dokonał Czapiński (1985b), podsumowując również inne, podobne zestawienia zrobione dla literatu­ry anglojęzycznej (por. Czapiński, 1988). Wszystkie one demonstrują, iż to co negatywne, patologiczne, nieprzyjemne, częściej przykuwało uwagę psychologów niż to co pozytywne i społecznie akceptowane. Przyczyn tego stanu rzeczy należy poszukiwać przede wszystkim w większej ważności regulacyjnej zjawisk pierwszego niż drugiego rodzaju. Z regulacyj­nego punktu widzenia ważniejsze jest dla człowieka uniknięcie zjawiska negatywnego niż wywołanie pozytywnego, a nawet teoretycznie zorien­towani psychologowie w swych czynnościach nie przestają być ludźmi. Nie jest jednak wykluczone, iż na taką właśnie proporcję negatywnych do pozytywnych tematów w literaturze psychologicznej wpłynęło także i to, że charakterystyczne dla dociekań badawczych pytanie „dlaczego?” (a czyż można sobie wyobrazić jakąkolwiek teorię, która nie pełniłaby przede wszystkim funkcji eksplanacyjnej?) łatwiej jest zadać wobec zjawisk negatywnych niż pozytywnych. Łatwiej i w bardziej „teoretyczny” , bo abstrakcyjny sposób można też na nie odpowiedzieć, uzasadnieniu której to tezy poświęciłam poprzednie strony wywodu.

Lewicka, Aktor czy obserwator s. 175-176

Z regulacyj­nego punktu widzenia ważniejsze jest dla człowieka uniknięcie zjawiska negatywnego niż wywołanie pozytywnego – to chyba dobre wyjaśnienie na to dlaczego Budda sformułował swoje Cztery Szlachetne Prawdy w terminach „cierpienia” a nie „szczęścia”.