Tajemna bezsłowna wymiana

W książce Ma vie chez les Brahmanes [Moje życie u braminów] autorka opowiada o wizycie u wykształconego sannjasina, udającego się właśnie w góry na czas pory deszczowej. Kobieta idzie do niego w towarzystwie swego guru. We troje siedzą na werandzie w domu sannjasina. Przez trzy godziny nie wymieniają ani słowa i tak też się rozstają.

Cóż za lekcja!

Powyższą historię przeczytałem dziś rano i nie może mi ona wyjść z umysłu. Nęka mnie i głęboko wzburza – i wiem czemu. Otóż wszystko, co robimy, wszystko, co ja robię, jest dokładną jej odwrotnością: wierzę w zalety milczenia, trochę rzeczywistości przysądzam sobie jedynie, gdy milczę, i mówię, mówię, mówimy wszyscy. Prawdziwy kontakt między dwoma ludźmi, między ludźmi w ogóle, nawiązuje się tylko drogą niemej obecności, pozornej nie-komunikacji, którą jest każda prawdziwa komunia; poprzez tajemną bezsłowną wymianę, podobną do wewnętrznej modlitwy.

Cioran, Zeszyty

tłumaczenie: Ireneusz Kania

Mądre milczenie

Milczenie podczas jakiejś rozmowy wtedy podoba się i bywa chwalone, kiedy się wie, że osoba, która milczy, skoro jej zapytają, ma odwagę i zdolność mówienia.

Leopardi, Myśli

tłumaczenie: Józef Ruffer

Za nauczycieli mowy mamy ludzi, ale za nauczycieli milczenia — bogów

Nigdy żadna rzecz wypowiedziana nie przyniosła tyle pożytku, co przemilczana. Przemilczaną zawsze można wypowiedzieć, ale wypowiedzianej już .nie pokryje milczenie, tylko rozchodzi się ona i rozpowszechnia. Dlatego to myślę, że za nauczycieli mowy mamy ludzi, ale za nauczycieli milczenia — bogów, bo uczymy się go w misteriach i tajnych obrzędach. Homer najwymowniejszego z ludzi, Odyseusza, uczynił też najbardziej milczącym, a tak samo syna jego, żonę i piastunkę: wiesz, że mówi ona:

Wytrwam jako ten dąb niezłomny albo żelazo28.

A on sam siedząc przy Penelopie:

W sercu litował się przecież nad żoną swą szlochającą,

Oczy mu jednak w powiekach nie drgnęły, jak z rogu zrobione,

Albo z żelaza29.

Tak to całe jego ciało było opanowane, a umysł, któremu wszystko było posłusznie poddane, nakazywał oczom nie płakać, językowi nie odzywać się, sercu nie drżeć i nie wyć. Serce zaś jego pomimo cierpienia trwało w posłuchu30, bo rozum sięgał aż do odruchów instynktownych i potrafił nawet oddech i krew uczynić sobie powolnymi. Tacy są przeważnie i jego towarzysze: to, że dali się wlec i rozbijać o ziemię przez Cyklopa, a nie zdradzili Odyseusza i nie pokazali owego zahartowanego w ogniu pala przygotowanego na oko Cyklopa, woląc być pożartymi na surowo niż wyjawić sekret, świadczy o wierności i stałości nie do przewyższenia31. Dlatego to trafnie Pittakos królowi egipskiemu, który mu posłał bydlę ofiarne każąc wybrać najlepszy i najgorszy kawałek mięsa, odesłał wycięty język, jako narzędzie dobra, ale i zła największego32. 9. Eurypidesowa Ino otwarcie mówi o sobie, iż wie: Gdzie milczeć trzeba, gdzie zaś śmiało mówić mam33. Czyim bowiem udziałem jest szlachetne i prawdziwe królewskie wychowanie, ten wpierw się uczy milczeć, a potem się odzywa. Król Antigonos34 na pytanie syna, kiedy zwiną obóz, odparł: „A co, obawiasz się, że ty jeden nie posłyszysz sygnału trąby?" A zatem nie powierzył tajnej wiadomości temu, komu miał królestwo pozostawić. Uczył go tym ostrożności i wstrzemięźliwości języka w takich sprawach. Stary Metcllus35, zapytany o coś podobnego na wyprawie wojennej, powiedział: „Gdybym przypuszczał, że moja tunika wie o tej tajemnicy, zdarłbym ją z siebie i w ogień rzucił". Eumenes zaś posłyszawszy, że zbliża się Krateros, nikomu z otoczenia tego nie zdradził, lecz skłamał, że to Neoptolemos36,bo tego żołnierze lekceważyli, a tamtego podziwiali za sławę i cenili za dzielność. Toteż nikt się nie dowiedział; stoczywszy bitwę zwyciężyli i zabili Kraterosa, nie poznawszy go — aż trupem. Tak to milczenie wygrało bitwę i takiego przeciwnika zataiło, tak że bliscy raczej podziwiali Eumenesa za to przemilczenie, zamiast czynić mu zarzuty; a gdyby ktoś i czynił je, lepiej jest słuchać zarzutów uratowawszy się przez nieufność, niż oskarżać innych ginąc przez zaufanie im.

28 Odyseja, XIX, 494, cytat lekko zmieniony.

29 Odyseja, XIX, 210.

30 Odyseja, XX. 23.

31 Por. Odyseja, IX, 289.

32 Por. Plutarch, Uczta siedmiu mędrców, 2, gdzie czyni to Bias.

33 Niezachowana tragedia Eurypidesa, Ino (Nauck, TGF, fr. 413).

34 Jeden z następców Aleksandra Wielkiego, zwany „Jednookim". Synem tym był Demetrios Poliorketes.

35 Anegdota ta jest powtarzana o najrozmaitszych osobistościach. O którego Metellusa tu chodzi, nie wiadomo.

36 Eumenes, Krateros, Neoptolemos — wodzowie i następcy Aleksandra

Wielkiego. Por. Żywot Eumenesa, VI i VII.

Plutarch, Moralia, t I

tłum. Zofia Abramowiczówna

I jakiż głupiec potrafiłby przy winie zachować milczenie?

4. Niewątpliwie, pijaństwa każdy przyzwoity i obyczajny człowiek będzie się wystrzegał; według bowiem określenia niektórych, złość mieszka z szaleństwem o ścianę, ale pijaństwo z szaleństwem pod jednym dachem; a raczej ustępuje ono szaleństwu krótkotrwałością, ale dla przyczyn swych jest gorsze, bo wchodzi tu w grę wolna wola człowieka. Otóż w pijaństwie niczego bardziej się nie potępia, jak nieopanowania i braku hamulca w języku:

Wino i wielce mądrego do śpiewu skłonić potrafi, Śmiech w nim wzbudzi ochoczy, a nawet do tańca poruszy9.

A wszakże to, co tu ma być najgorsze: śpiew, śmiech, taniec, to jeszcze nic w porównaniu z tym oto: Goś wypowiedzieć też skusi, co lepiej by było przemilczeć. A to już rzecz zła i niebezpieczna. Kto wie, czy Homer nie rozwiązał tu zagadnienia dyskutowanego przez filozofów, wyrażając różnicę między podchmieleniem a pijaństwem, że pierwsze daje rozweselenie, a drugie puste brednie. Według przysłowia bowiem, co trzeźwy ma na sercu, to pijany na języku. Stąd i Bias10, gdy przy uczcie milczał, a jakiś gaduła go wydrwiwał za głupotę, powiedział: — „I jakiż głupiec potrafiłby przy winie zachować milczenie?" Kiedyś ktoś w Atenach gościł posłów królewskich i postawił sobie za punki honoru sprosić do towarzystwa — na czym im zależało — filozofów. Gdy zaś wszyscy brali udział we wspólnej rozmowie i każdy dawał swój wkład w nią, a tylko Zenon11 siedział cicho, cudzoziemcy, przepijając doń uprzejmie, zapytali: „A cóż o tobie, Zenonie, donieść mamy królowi?" — „A nic, prócz tego, że jest w Atenach starszy człowiek, który przy uczcie potrafi milczeć". Tak to milczenie jest rzeczą głęboką, rzeczą ludzi trzeźwych i ma w sobie coś z misteriów; a pijaństwo jest gadatliwe, gdyż z bezmyślności i bezrozumu wypływa wielomówność. Filozofowie nawet jako definicję pijaństwa podają: plecenie bredni pod wpływem wina; w ten sposób samo picie nie podpada pod naganę, jeśli łączy się z nim milczenie, a dopiero głupia gadanina czyni z picia pijaństwo. Pijany więc plecie brednie przy winie, ale gaduła plecie wszędzie: na rynku, w teatrze, na przechadzce, po pijanemu, we dnie, w nocy.

9 Odyseja, XIV, 463 nn.

10 Bias z Priene, jeden z tzw. „Siedmiu mędrców".

11 Zenon z Kition.

Plutarch, Moralia, t I

tłum. Zofia Abramowiczówna

O nieumiejętności słuchania

1. Trudną to i ciężką kurację podejmuje filozofia chcąc uleczyć z gadatliwości. Lekarstwo na nią bowiem, słowo, wymaga słuchania; gdy tymczasem gaduła niczego nie słucha, bo ustawicznie sam gada. I to właśnie jest pierwszym złem nieumiejętności zachowania milczenia — niemożność słuchania. Jest to wszak dobrowolna głuchota i sądzę, że ci ludzie mają pretensję do natury, iż dała im jeden język, a dwoje uszu. Jeśli więc trafnie powiedział Eurypides do niepojętnego słuchacza:

Dziurawej nijak beczki nie napełnię wszak,

W niemądry umysł wlewać mądre słowa chcąc.

to jeszcze trafniej można by powiedzieć o gadule: Zamkniętych uszu nijak nie napełnię wszak, W niemądry umysł wlewać mądre słowa chcąc1, a raczej chcąc wlewać słowa w człowieka, który mówi do niesłuchających, a nie słucha mówiących. A jeśli nawet trochę posłucha, jakby w chwili odpływu gadatliwości, zaraz to oddaje z obfitą nawiązką. Ów krużganek w Olimpu, dający wielokrotne odbicie głosu, nazywają „siedmiogłosowym"; gadulstwa zaś jeśli się tkniesz jednym słówkiem, natychmiast ze wszech stron ono odbrzmiewa, Wprawiając nietykalne struny duszy w ruch2. Można by powiedzieć, że przewody słuchowe u nich prowadzą nie do duszy, tylko do języka. Dlatego właśnie u innych to, co zasłyszeli, pozostaje, a u gadułów się rozpływa, i tak się obijają po świecie jak garnki próżne rozumu, a pełne hałasu.

2. Jeśli jednak mamy niczego nie zaniechać i mimo wszystko próbować, powiedzmy do gaduły:

O dziecię, milcz. Milczenie tyle niesie dóbr3

a z nich dwa przede wszystkim największe: że można słuchać i być słuchanym, której to możności nie mają gadatliwi, ale przez samą jej żądzę tracą ją. Przy innych bowiem chorobach duszy, jak chciwość, ambicja, lubieżność, można osiągnąć to, czego się pragnie, ale los gadułów jest najcięższy, bo pożądają słuchaczy, a nie mogą ich zdobyć, gdyż każdy ucieka od nich na łeb na szyję. Czy to siedząc w koło na ławce w ogrodzie, czy na wspólnej przechadzce, wszyscy, skoro tylko zobaczą nadchodzącego gadułę, natychmiast podają sobie nawzajem hasło do odwrotu. I jak kiedy na zebraniu zapadnie czasem milczenie, powiadają, że to Hermes wszedł, tak jeśli na ucztę lub zgromadzenie znajomych wejdzie ktoś gadatliwy, wszyscy milkną nie chcąc mu dać okazji; a jeśli sam od razu otworzy usta, Jak przed wichrem, kiedy z północy dmie u skał Spadających w morze4, uciekają, przewidując wielką falę i morską chorobę.

1 Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 899).

2 Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 361).

3 Sofokles, nie zachowana tragedia Aleadzi (Nauck, TGF, fr. 78).

4 Nieznany utwór liryczny (Bergk, PLG, III, fr. 100).

Plutarch, Moralia, t I

tłum. Zofia Abramowiczówna

Mnisi szukają ciszy i milczenia

Gdy Grek Bazyli, ojciec wschodniego monastycyzmu, jako młody człowiek, przepełniony wstrętem do gadulstwa wszechobecnego w nowoczesnym społeczeństwie owej epoki, do którego sam dotąd należał i którego pychę i arogancję pielęgnował w sobie przez długie lata, opuszczał ojczyste Ateny, był początkowo tylko ciekaw, jak wygląda życie egipskich pustelników, o których mówił cały świat. Kiedy dotarł na pustynię, eremici odmówili jednak odpowiedzi na którekolwiek z jego pytań. Uczniowie mogli często towarzyszyć swym nauczycielom jedynie na odległość, aby nie mieć sposobności do nawiązania z nimi rozmowy. Świadomość Ojców Pustyni, jak łatwo może zbłądzić ludzki język, znalazła szybko wyraz w nakazie całkowitego milczenia.

Bazylego taka perspektywa fascynowała. Pragnął, aby jego wnętrze napełniło się spokojem, by zapanowała wokół niego tak wielka cisza, że mógłby poczuć drżenie powietrza. Zamilknąć musiał wszelki zgiełki i ucichnąć każde niespokojne poruszenie duszy - w takim oto właśnie stanie Bazyli dosłyszał głos głęboko ukrytej w jego wnętrzu tajemnicy, który towarzyszył mu odtąd już przez całe życie. Zrozumiał, że szansą człowieka jest usłyszenie głosu Boga. To zaś możliwe było wyłącznie w doświadczeniu hezychia - głębokiego wewnętrznego wyciszenia.

O ciszy mówi się, że kryje się w niej oddech wieczności, a ludzie mogą w niej odnaleźć cel stworzenia. Chodzi tu o wewnętrzną tajemnicę oraz dodatkowy wymiar spokoju, o którym prawie zupełnie już zapomnieliśmy. Cisza i milczenie są - jak podpowiada doświadczenie mnichów - bramą do Boga, drzwiami do pomieszczenia, w którym dusza z dala od wszelkiego zgiełku może naprawdę spotkać się ze Stwórcą. Zatopienie się w ciszy - Bazyli to zrozumiał - stanowi pierwszy krok do uzdrowienia.

W medytacji człowiek przestaje kurczowo chwytać się rzeczy doczesnych. Milczenie i samotność są drogami, na których można odnaleźć wewnętrzny pokój i opanowanie, porzucić - jak zalecał Jezus - troski, otrząsnąć się ze szkodliwych myśli oraz przestać wreszcie spoglądać wstecz, zadręczając się niepotrzebnymi myślami i pytaniami, aby w końcu krok po kroku móc zanurzać się w swym własnym wnętrzu.

- Teraz - ojciec John znów odwrócił się do mnie - wie pan, dlaczego mnisi szukają ciszy i milczenia, tego źródła ponad-ludzkiej siły. Nie ma to nic wspólnego z romantyzmem czy też walką ze stresem. To dążenie skierowane ku własnemu wnętrzu, ku czemuś, co przekracza wszystkie kategorie myślenia i rozumienia. Taką perspektywę przyjmują ci, którzy poprzez święte milczenie oczyścili swe serce i w niewypowiedziany sposób zjednoczyli się ze Światłem, czyli samym Bogiem. W ten sposób objawia się niemożliwa do oddania słowami i niepojęta tajemnica Boga. Widzi się Go w sobie samym niczym w lustrze.

A dla tych, którzy znaleźli się na tej drodze już daleko, owa „Boża cisza" staje się żywiołem, w którym potrafią oddychać zupełnie swobodnie i bez lęku.

- Czy taki stan osiągnął również święty Benedykt? - zapytałem.

- Tak przypuszczam. Papież Grzegorz Wielki pisze o nim przecież: „Kontemplacja była ważnym etapem jego drogi". Wielcy mnisi nie obracali się wokół własnego ego, lecz poprzez medytację próbowali zbliżyć się do wiecznej Prawdy. Aby móc do niej jednak dotrzeć, trzeba mieć w sobie wiele cierpliwości i pokory, a ponadto bez niestrudzonej modlitwy jest to niemożliwe.

Za: Peter Seewald, Szkoła mnichów. Inspiracje dla naszego życia, przekład; Kamil Markiewicz, Wydawnictwo eSPe, Kraków 2011

Santo silenzio

Pogrążyliśmy się na pewien czas w - jak to określają Włosi - santo silenzio, świętej ciszy. Odmawialiśmy wraz z innymi modlitwy Liturgii Godzin, spożywaliśmy w milczeniu posiłki, a potem odpoczywaliśmy.

Wcześniej, w czasie moich rozmów z ojcem Johnem, stale zwracał moją uwagę fakt, że mnich, próbując wyjaśnić jakieś zagadnienia życia duchowego, nie wykonywał zazwyczaj żadnych gestów czy ruchów dłonią, a co najwyżej kładł rękę na poręczy swego krzesła. Wyglądał wówczas bardzo młodo. Często siedział niemal w całkowitym bezruchu, patrząc przez okno lub skupiając wzrok na jakimś niedostrzegalnym dla mnie punkcie w pomieszczeniu, tak jakby potrafił samym tylko wysiłkiem ducha przywołać z niewidzialnej głębi odpowiedzi.

Nigdy nie zdarzało się, by zaprzeczył czemuś, co mówi druga osoba, choćby uważał jej słowa za niedelikatne i raniące innych.

Być może była to tylko zasada o charakterze profilaktycznym, mająca na celu zapobieganie niepotrzebnym kłótniom i bezużytecznym dyskusjom. Jeżeli uważał, że roztropnie będzie wyrazić swą odmienną opinię w jakiejś kwestii, to czynił to w sposób bardzo uprzejmy. Nigdy nie miało się poczucia, że chce coś komuś narzucić. Nie dodawał też nigdy niczego od siebie, chyba że uznawał to za konieczne. Trzeba było samemu zadawać mu pytania. Odniosłem wrażenie, że i to stanowiło element szkoły mnichów. Tam bowiem, gdzie nie ma pytań, nie ma też - jak się mówi - odpowiedzi.

Cisza i milczenie mogą pomóc ludziom wrócić do równowagi zaburzonej przez krzykliwość i pęd naszej epoki oraz odnaleźć własne centrum. Stanowią one jednak również drogę do doświadczenia innej rzeczywistości, której treścią - dzięki głębi związanych z nią duchowych doświadczeń - jest w ostatecznym rozrachunku znacznie więcej niż tylko nieobecność dźwięków.

Za: Peter Seewald, Szkoła mnichów. Inspiracje dla naszego życia, przekład; Kamil Markiewicz, Wydawnictwo eSPe, Kraków 2011

Milczenie

  Wszystkie BWSK - wydaje się - zdecydowanie wybrały milczenie, zgodnie z jasnym i jednomyślnym wskazaniem całej tradycji ascetycznej, której echo znajduje się w Konstytucjach: „Milczenie jest wiernym stróżem życia wewnętrznego, a domaga się go miłość w życiu wspólnym. Przeto dla utrzymania życia modlitwy, studium i refleksji należy wysoko je cenić i zachowywać we wszystkich naszych braterskich wspólnotach" (57,1).

Tak zostało wyjaśnione znaczenie i ważność milczenia przez np. BWSK z Madison: „Milczenie, samotność i czas 'wolny' (leisure) są fun­damentalnymi elementami domu modlitwy... Tutaj trzeba się uwolnić od wszelkiego wymogu 'wyobrażeniowego'... Jest rzeczą konieczną posiadanie czasu 'wolnego'.....utrzymywanie się w duchowej postawie receptywnej i kontemplatywnej, bycie otwartymi na każdą rzeczywistość, ale specjalnie na Ducha Świętego; 'BYCIE' specjalnie dla pewnej ilości czasu".

Milczenie, wszędzie wysoko cenione i praktykowane, zostało podnie­sione w niektórych BWSK do ścisłej normy życia. „Poza posiłkami i wspól­nymi ćwiczeniami, trwamy w milczeniu" (Arth). I „jednym z aspektów, który wywiera większe wrażenie i przynosi więcej dobra gościom jest właśnie milczenie" (Arth).

Nieliczne BWSK mają rzeczywiste i w ścisłym znaczeniu tego słowa obszary klauzury, na które nawet goście, którzy przebywają czasowo, nie mogą wchodzić (La Cassine, Ilocos N....). Co więcej, w Ilocos N. jest pewna przestrzeń ściśle osobista. W związku z tym, bracia tego domu rozróżniają trzy obszary, z których trzeci jest właśnie „całkowicie prywatny i złożony z pomieszczeń indywidualnych".

Za: Tadeusz Starzec OFM Cap, Św. Franciszek z Asyżu i jego Reguła życia w pustelni, Wydawnictwo Serafin, Kraków 2011

Lectio divina

Każdy ma swój własny rytm, swoje własne miejsce, a zwłaszcza swoją własną drogę uczynienia się obecnym w Bogu. Jedną z dróg używanych przez wszystkich mnichów jest „Lectio divina". Mnisi wolą tę starą łacińską nazwę od jakiejkolwiek nowej, ponieważ nowy termin „duchowe czytanie", w ogóle nie oznacza tego samego. Lectio dla mnicha znaczy czytanie Słowa Bożego w powolny, medytacyjny sposób, tak że może ono zapuścić korzenie w sercu i kiełkować tam. Pierwszym krokiem ku temu jest poświęcenie mu swojego czasu, a czas, gdy noc gwarantuje spokój i ciszę, jest po temu najlepszy. W nocy można usłyszeć nawet najlżejszy szept i najdalsze echo, najcichsze słowo jest wówczas wyraźne. Ale milczenie nocy to więcej niż zaproszenie. To także symbol tej ciszy, którą musimy stworzyć wewnątrz nas, w której Bóg przemawia, albo zachowuje milczenie, jak najbliższy z przyjaciół.

Za: André Louf, Cysterska Droga, Skoczów 2000, (Wydawnictwo Św. Bernarda), (Biblioteka duchowości cysterskiej t. 1), Przekład: Marcin Sabiniewicz

Milczenie

Można odnaleźć trzy warstwy milczenia w teologii Ojców pustyni: milczenie ust, serca i ducha. Marian Zawada OCD

W Suttach mnisi są często napominani, że kiedy spotykają się razem, powinni albo rozmawiać o Dhammie albo zachować szlachetne milczenie. Szlachetne milczenie jest nie tylko milczeniem ust, ale także wyciszeniem myśli. Parę słów objaśnienia ze strony Nisargadatty Maharaja:

-Czym jest medytacja i do czego służy?
NM: Jeżeli jesteś początkującym, pewne sformalizowane medytacje czy modlitwy mogę być dla ciebie dobre. Ale dla poszukiwacza prawdy jest tylko jedna medytacja – rygorystyczna odmowa utrzymywania myśli. Być wolnym od myśli samo w sobie jest medytacją.
-Jak się to robi?
NM: Rozpoczynasz pozwalając myślom płynąć jednocześnie je obserwując. Ta obserwacja powoduje uspokojenie umysłu, aż do punktu gdzie całkowicie się zatrzymuje. Gdy umysł stał się cichym, utrzymuj go w takim stanie. Nie daj się znudzić spokojem, bądź w nim, wejdź w niego głębiej.