Jego życie, zwłaszcza w dzieciństwie i we wczesnej młodości, znaczone było wielkimi smutkami: stratą matki, gdy miał lat cztery, ojca, kiedy liczył lat czternaście, i biedą. Potem zaś, po okresie powodzenia i względnego dobrobytu, już w podeszłym wieku i następnie jako starzec, dwukrotnie tracił materialnie wszystko. Duchowo wszakże nie załamał się nigdy. Pracował stale i w każdych warunkach, u siebie i na obczyźnie, wykazywał zdumiewającą odporność psychiczną oraz głęboką wiarę w sens tego, czemu się poświęcał, a co zdecydowany był ratować, krzewić i przekazywać następnym pokoleniom, choć wszystko wokół szło w ruinę i zmieniał się tradycyjny system wartości; walczył o byt tego, w czym widział samą istotę europejskości.
Podobną niezłomność ducha i żywotność nadziei wykazywało wielu najwartościowszych przedstawicieli inteligencji polskiej, wśród nich także dopiero co wspomniany Kazimierz Kumaniecki lub Władysław Tatarkiewicz - by tylko te nazwiska przytoczyć tytułem przykładu spośród setek i tysięcy innych. Dodajmy wreszcie, że choć Zieliński znaczną część życia spędził poza granicami kraju, w środowisku rosyjskim, jak również niemieckim, czuł się zawsze Polakiem i dawał tego dowody, jego zaś losy osobiste splatały się z dramatem całego narodu - poczynając od owej smugi cienia, jaką kładła się na jego dzieciństwo tragedia powstania styczniowego.
O życiu, zasługach i dziełach Zielińskiego pisano sporo, zwłaszcza w latach powojennych, są to jednak tylko artykuły, wspomnienia, omówienia rozproszone po różnych czasopismach lub służące za wstępy i posłowia do wznowień jego książek. Wciąż jeszcze brak pełnej, odrębnej monografii. Dane, które tu zamieszczamy, mają tylko przypomnieć najważniejsze fakty jego biografii, przybliżyć postać uczonego, uzmysłowić wielkość, różnorodność i trwałość jego dorobku.
Urodził się 14 września roku 1859 na Ukrainie, w okolicach Kaniowa, gdzie rodzice jego matki, Ludwiki Grudzińskiej, posiadali majątek Skrzypczyńce. Ojciec, Franciszek, pracował w urzędzie kontroli państwowej w Petersburgu.
Chłopiec wychowywał się na wsi do roku 1863, kiedy to zmarła po długiej chorobie matka i ojciec zabrał go do siebie, do Petersburga; młodszy o dwa lata brat, Władysław, przyjechał tam dopiero w kilka lat później. Jak poświadcza w swych wspomnieniach córka Tadeusza, Kornelia, czteroletni chłopiec zapamiętał dobrze zarówno smutną atmosferę domu, w którym umarła młoda kobieta, nawet jej pokój, jak też piękno i słodycz ukraińskiego krajobrazu, bujność przyrody, bogactwo pieśni ludowych. To była prawdziwie rajska ziemia jego lat dziecinnych, pierwsze środowisko, które go kształtowało i które musiał porzucić na zawsze. Tęsknił do tamtych lat i okolic.
W Petersburgu ojciec przyjął wychowawczynię, Rosjankę, wykształconą, znającą obce języki, i wkrótce pojął ją za żonę; z tego małżeństwa też było potomstwo. Tadeusz, jak pisze córka, mówił zawsze o swej macosze z miłością. Dom pozostał polski i katolicki, przynajmniej jeśli idzie o mężczyzn. A pani Zielińska powracając z zagranicy przemycała tomiki Mickiewicza, co było wówczas rzeczą ryzykowną. Jednakże sam fakt ożenku z Rosjanką, i to córką popa, sprawił w ówczesnych popowstaniowych warunkach i nastrojach, że ojciec Tadeusza nie mógł utrzymywać normalnych stosunków ani z kolonią polską w stolicy, ani też z rodziną pierwszej żony.
Były okresy podczas wyjazdów macochy, gdy chłopiec pozostawał sam. Oto jego bardzo charakterystyczne wspomnienia: »Widzę siebie w skromnym mieszkaniu petersburskim przy ojcu, który będąc urzędnikiem Kontroli Państwowej opuszczał mnie o godzinie dziewiątej i powracał dopiero o czwartej. Przez cały ten czas byłem samotny, jeżeli nie liczyć kucharki, dziewczyny wiejskiej, która jednak była zajęta swoją własną pracą. Do czwartej bawiłem się, jak mogłem. Ale potem ogarniał mnie strach, zwłaszcza jeśli ojciec się spóźniał. Co to mogło znaczyć? Były to lata najbliższe po powstaniu 1863 roku; słyszałem często o nagłych aresztowaniach Polaków. Z każdą minutą rośnie troska, a minuty płyną bardzo powoli w świadomości dziecka. Trzeba jakoś zagłuszyć ten nieznośny strach. I oto - śmiejcie się, jeżeli chcecie - widzę siebie pod toaletą mojej nieboszczki matki. Tam sobie siedzę, niby pod jej skrzydełkiem, i tłumiąc bicie przestraszonego serca głośno deklamuję: amo, amas, amat... i tak dalej, przez następne tempora i modi, aż do amavimus, amavistis, amaverunt. - Vel amavere! - odpowiada nagle roześmiany głos znajomy, kochany«.
Tak więc, jak stwierdza sam Zieliński, »pokochałem antyk w postaci języka łacińskiego, a ten znowu w postaci jego gramatyki: to, co innych zazwyczaj odstręcza, to mnie właśnie wabiło. Surowa prawidłowość, ten powrót tych samych końcówek przy zmianie tematu w zależności od czasów i trybów«. Pierwszym zaś nauczycielem i łaciny, i innych przedmiotów, był ojciec. Znał on dobrze poezję, zwłaszcza polską, lubił ją czytać i deklamować. Opowiadał również o historii polskiej. Ale chłopiec przepadał też za fizyką i botaniką. Łacina wszakże fascynowała go w sposób szczególny, także poprzez liturgię kościelną mszy niedzielnych, a zwłaszcza Wielkiego Tygodnia. Wtedy też usłyszał pierwsze, oderwane wyrazy greckie. »Hellada jednak nie była mi zupełnie obca: myszkując w bibliotece ojca znalazłem tam książkę, która mi się bardzo podobała, Les aventures de Telemague Fenelona, w pięknej oprawie i z pięknymi rycinami w klasycznym stylu. Przeczytałem ja kilkakrotnie, szczególnie rozdział o zstąpieniu Telemacha do państwa umarłych z jego Furiami - i muszę wyznać, że te pogańskie diablice mnie daleko więcej imponowały od naszych chrześcijańskich diabłów, których (dzięki Pani Twardowskiej Mickiewicza) nigdy nie mogłem brać na serio.«
Do dziesiątego roku życia Tadeusz pobierał wykształcenie domowe, potem ojciec zdecydował się oddać go do ewangelickiego gimnazjum przy kościele Św. Anny, gdzie uczęszczały głównie dzieci pochodzenia niemieckiego i gdzie zajęcia prowadzono przeważnie w tym języku. Dokonał tego wyboru, poświadcza Zieliński, »wobec wciąż jeszcze naprężonych stosunków między społeczeństwem polskim i rosyjskim w owych czasach [było to w roku 1869 - A. K.], nie chcąc, żeby mnie zanadto krzywdzono«. A więc po raz trzeci w ciągu lat dziesięciu zmiana środowiska, a nawet poniekąd języka! Najpierw polski dom na Ukrainie, potem polsko-rosyjski w Petersburgu, obecnie szkoła niemiecka. Zresztą chłopiec nie znał tego języka, macocha uczyła go francuskiego, ale bardzo szybko to nadrobił. W przyszłości miał się stać dobrym stylistą niemieckim.
Szkoła była na wysokim poziomie, nauczyciele rzetelni. A nawet ci z nich, którzy z jakichkolwiek powodów nie żywili sympatii dla Polski, w stosunku do ucznia-Polaka zachowywali się nawet życzliwie. Do takich należał Dittmann, Niemiec z Grudziądza. »Kiedy mu zostałem przedstawiony, zapytał: Twoja narodowość? - Jestem Polakiem. - Pogłaskał mię po głowie: Polacy są u nas pierwszymi uczniami, pamiętaj o tym!« I tylko niekiedy, gdy chłopiec źle akcentował łacińskie wyrazy, żartobliwie wypominał mu znaną polską beztroskę w tym zakresie. Zresztą Zieliński należał do najlepszych uczniów, i to właściwie we wszystkich przedmiotach, a w pewnym okresie nauki przyrodnicze, zwłaszcza chemia, interesowały go bardziej od humanistycznych.
Tymczasem w domu sytuacja ulegała pogorszeniu. Młodszy brat, Władysław, sprowadzony ze Skrzypczyniec, uczył się źle i zachowywał niesfornie. Ojciec imał się zajęć ubocznych, stracił jednak i swą główną posadę, rozchorował się, a raczej długo umierał. Do domu zaglądała nędza. »Nędza czarna, gdyż żyliśmy tylko ze sprzedaży inwentarza domowego. W tych warunkach uczyć się było trudno, tym bardziej że nie było grosza na kupno najpotrzebniejszych książek; w ogóle źródłem mojej wiedzy były w ten czas odpowiedzi kolegów, kiedy ich pytano przede mną. Oczywiście i cenzura noworoczna była bardzo nieszczególna, i - co najbardziej mnie męczyło - niepodobna było nie pokazać jej umierającemu ojcu. Był też bardzo i zasmucony, i rozgniewany. - I czego się nauczyłeś przez cały ten czas? - pytał. - No, mów, czegoś się nauczył? Tu jednak sprawa była nie tak beznadziejna, coś przecie umiałem. I zacząłem deklamować:
Lydia tota fremit, Phrygiaque per oppisa facti Rumor it...
I tak dalej, cały mit o Niobe. Powoli zmarszczki gniewu zniknęły z jego czoła. W końcu, po kilkudziesięciu wierszach, uśmiechnął się, uścisnął moją rękę... I długo jeszcze byłem wdzięczny autorowi Przemian, że dzięki niemu mogłem sprawić memu ojcu tę ostatnią pociechę.«
Franciszek Zieliński zmarł w lecie roku 1874; jego synowie stali się zupełnymi sierotami. Wziął ich do siebie stryj, inżynier kolejowy, ożeniony również z Rosjanką, bezdzietny. Władysława udało się umieścić w przytułku dla sierot; został później oficerem. Tadeusz uczęszczał nadal do gimnazjum. Odczuł bardzo boleśnie nie tylko śmierć ojca, ale również zerwanie wszelkich kontaktów z macochą, do której był bardzo przywiązany, a z którą stryj nie żył w zgodzie. Opiekun pragnął, by Tadeusz poświęcił się studiom technicznym i zapewne tak by się stało, chłopiec bowiem nie miał sprecyzowanych zamiłowań, a doświadczenia chemiczne wręcz go pasjonowały, gdyby nie pojawił się w gimnazjum nowy nauczyciel przedmiotów klasycznych. Był nim Józef Koenig, Austriak z pochodzenia, wychowanek świetnych profesorów wiedeńskich, człowiek młody, obdarzony wielkim talentem pedagogicznym, kochający swój przedmiot. I nie ograniczał się tylko do lekcji szkolnych. Zachęcał uczniów do lektury prywatnej, zapraszał do swego mieszkania dla wspólnego omawiania arcydzieł literatury antycznej, zwłaszcza niektórych traktatów filozoficznych Cycerona, dialogów Platona, tragedii Sofoklesa.
Stryj został przeniesiony do Permu, Tadeusz pozostał jednak w Petersburgu, utrzymując się w znacznej mierze z lekcji. »Powoli i nieświadomie szala humanistyki otrzymała przewagę nad szalą nauk przyrodniczych. Kiedy przy końcu pierwszego kursu prymy (tj. w klasie przedostatniej) dyrektor postawił mi pytanie, czym zamierzam zostać, odpowiedziałem bez wahania: filologiem. Uśmiechnął się i uścisnął mi rękę. Tę samą odpowiedź dałem i stryjowi, przyjechawszy do niego na lato. Efekt był tu wręcz przeciwny. Odpowiedział mi, żebym w takim razie na pomoc z jego strony więcej nie liczył. Nie bardzo mię to wzruszyło. Byłem już przedtem dzięki swej pracy pod względem materialnym zupełnie niezależny, a co do strony moralnej, to byłem pewny, że mój ojciec, gdyby był żyw, pobłogosławiłby mojej decyzji.«
Egzamin samodzielności życiowej zdał Zieliński równie świetnie, jak i maturalny, zdobywając w roku 1876 cenną nagrodę: trzyletnie stypendium w nowo utworzonym seminarium filologicznym przy uniwersytecie lipskim dla poddanych rosyjskich. Tutaj przez trzy lata odbywał studia w zakresie filologii klasycznej, historii starożytnej i archeologii pod kierunkiem znakomitych profesorów. Nawiązał też wiele trwałych przyjaźni. Łacińska praca konkursowa o agonach w komedii attyckiej dała mu w roku 1878 nagrodę w wysokości 150 marek i przedłużenie stypendium, nade wszystko zaś stworzyła podstawę do dalszych, bardzo owocnych badań nad starą komedią. Rok 1880 okazał się jeszcze pomyślniejszy. Uzyskał wtedy w Lipsku doktorat, na podstawie pracy napisanej w języku niemieckim o ostatnich latach drugiej wojny punickiej, dzięki czemu uzyskał trzyletnie tzw. stypendium profesorskie, przyznawane przez rząd rosyjski młodym uczonym, dla których przewidywano karierę uniwersytecką. Mógł więc Zieliński studiować w Monachium i w Wiedniu, potem w Italii - gdzie pracował w Weronie, Wenecji, Florencji, Rzymie, Neapolu, przez prawie cały rok 1881 - i mógł też pozwolić sobie w roku 1882 na dokładne zwiedzenie Grecji oraz południowej Italii.
Ale i w tym okresie - tak bujnym, pracowitym, pełnym podróży i wrażeń - Zieliński, jak zwrócił uwagę Marian Plezia, podtrzymywał kontakty polskie. Nawiązał korespondencję z Józefem Ignacym Kraszewskim i za jego zgodą przełożył na język niemiecki oraz wydał w Wiedniu powieść Kaprea i Roma. Listy Kraszewskiego przechowywał troskliwie przez lat kilkadziesiąt.
Do Petersburga powrócił późną jesienią roku 1882. Dawny nauczyciel i przyjaciel, Józef Koenig, wówczas już dyrektor Gimnazjum Św. Anny, powierzył mu nauczanie łaciny i greki w klasach wyższych. Zieliński musiał jednak stopniowo wycofać się z tych zajęć, w roku bowiem 1883 złożył rosyjski egzamin magisterski na podstawie pracy o syntagmach w dawnej komedii, a z początkiem 1884 rozpoczął wykłady na uniwersytecie. Doktorat uzyskał w Dorpacie na tamtejszym uniwersytecie po przedłożeniu i obronie pracy w języku niemieckim, analizującej budowę staroattyckiej komedii. To otworzyło mu drogę do profesury: nadzwyczajnej w roku 1887 i zwyczajnej w 1890.
Swoje wykłady przygotowywał bardzo starannie. Początkowo interpretował dzieła Liwiusza, Owidiusza, Cycerona, Seneki, ale... Oddajmy głos samemu Zielińskiemu:
»Nie miałem powodu zbytnio szczycić się skutkami tej swojej działalności. Zwykle w początku semestru na moje wykłady przychodziło ze stu z górą słuchaczy, ale już po tygodniu liczba ta topniała i w dalszym ciągu zaledwie jakie kilkanaście osób pozostawało wśród pustych ław. Niepodobna było oskarżać młodzieży o brak pilności, sale bowiem kolegów filozofów i historyków bywały i w dalszym ciągu pełne aż po brzegi. A więc przyczyną jest przedmiot? Filologia klasyczna jest sucha, nudna? Dość często opinie podobne się słyszało. Opinii tych bynajmniej nie podzielałem: wiedziałem, a raczej odczuwałem dobrze, że posiada ona, jako nauka o antyku, nie mniej, lecz chyba więcej walorów kształcących w porównaniu z innymi naukami humanistycznymi. Nie. Było rzeczą jasną, że należało te walory uwydatnić - i że ja tego nie umiałem. I to mnie okropnie bolało.«
Szczęsny moment przełomu przyszedł dopiero w roku 1894, kiedy to Zieliński przejął po profesorze Piotrze Nikitinie kurs poświęcony tragedii greckiej. »Wybrałem dla pierwszej próby Bachantki Eurypidesa i postanowiłem tym razem zerwać z tradycją: nie mówić o tym, o czym się zwykle mówi we wstępach do specjalnych kursów tego rodzaju, nie roztrząsać życiorysu autora i całej jego spuścizny piśmienniczej, względnej wartości rękopisów itd., natomiast starałem się wykazać, w czym się zawiera ideowa wartość danej tragedii, to co mi się samemu w niej najbardziej podobało.«
Kiedy skończył, w sali szczelnie zapełnionej rozległy się rzęsiste oklaski, a spotkany na korytarzu profesor historyk zapytywał ze zdziwieniem: Czy to pana tak oklaskiwano? I w ten to sposób, w tym momencie, po Zielińskim--uczonym narodził się Zieliński-popularyzator.
Aż do tego czasu opublikował w ciągu piętnastu lat, jakie ukazały się od jego pierwszej rozprawy, ponad 200 arkuszy artykułów, przyczynków, recenzji - i ani jednego wiersza o charakterze popularyzacyjnym.
Kiedy jednak chciał zwrócić się w druku do szerszej, pozauniwersyteckiej publiczności, pojawiły się trudności natury zgoła nieoczekiwanej, bo wręcz politycznej. Oto starożytność klasyczna kojarzyła się wtedy wielu postępowym kołom rosyjskim z pojęciem reakcyjności, w pismach zaś reakcyjnych sam Zieliński nie chciał publikować - również jako Polak. Nadarzyła się jednak sposobność przełamania bariery dziwacznych nieporozumień, gdy w roku 1895 obchodzono dwutysięczną rocznicę urodzin Cycerona (przyszedł na świat w roku 106 p.n.e.). Pojawiły się wprawdzie złośliwe ataki w związku z sama ideą przypominania tej rocznicy - zapytywano na przykład, czy tak samo będzie się świętować urodziny Nabuchodonozora, Ramzesa, Abla - ale miały one ten dobry skutek, że ściągnęły publiczność. »Sala była pełna. Po krótkim wstępie, poświęconym charakterystyce Cycerona, mówiłem o jego wpływie na ludzkość w różnych okresach jej rozwoju, na myślicieli początków chrześcijaństwa, odrodzenia, oświecenia, rewolucji. Zdziwienie słuchaczy rosło: jak to, nawet rewolucji? Mirabeau, żyrondyści, Robespierre - wielbicielami i uczniami Cycerona? A jednak tak było; nie twierdziłem bynajmniej gołosłownie, przytaczałem cytaty. Taka więc była owa „reakcyjność" antyku?«
Po pewnym czasie i pewnych wahaniach redakcji główny trzon odczytu został wydrukowany w miesięczniku »Wiestnik Jewropy«. Potem urosła z tego książka wydana w języku niemieckim w Lipsku po raz pierwszy w roku 1897 pod tytułem Cicero im Wandel der Jahrhunderte (Cyceron w ciągu wieków) i potem jeszcze trzy razy wznawiana w coraz szerszym ujęciu. Dzieło to w swoim rodzaju klasyczne, wciąż godne uwagi i pobudzające, imponuje rozległością horyzontów autora, oczytaniem, a zarazem umiejętnością wychwytywania tego, co najistotniejsze. W latach pierwszej wojny światowej rzecz tę przełożył na język polski Julian Krzyżanowski, ale ze względów ściśle formalnych wyłączne prawa wydawcy niemieckiego - nie mogła ona nigdy ukazać się drukiem.
Lata od roku 1895 do pierwszej wojny światowej uznawał sam Zieliński za okres pełnego rozkwitu swej działalności dydaktycznej w Petersburgu - a prowadził wówczas wykłady nie tylko na uniwersytecie, lecz również na tzw. wyższych kursach dla kobiet oraz w Instytucie Filologiczno-Historycznym, a zarazem za okres bujnej twórczości w języku rosyjskim. Napisał wówczas setki artykułów naukowych i o charakterze popularnym. Wśród tych ostatnich na szczególną wzmiankę zasługuje cykl wykładów uniwersyteckich - ale dla szerszego grona słuchaczy - jakie wygłosił w roku 1901, poświęconych naszemu stosunkowi do starożytności czy też obecności jej w naszym życiu. Ten cykl, gdy ukazał się w wydaniu książkowym, doczekał się w Rosji trzech wydań i tłumaczeń na 12 języków; po polsku ukazał się dwukrotnie. Natomiast z prac ściśle naukowych na miejsce czołowe ze względu na swe rzeczywiście przełomowe znaczenie dla dalszych badań wysuwają się dwie, opublikowane zresztą w języku niemieckim. Pierwsza, wydana w roku 1901, omawia zagadnienie przedstawiania przez Homera wydarzeń rozgrywających się jednocześnie, lecz w różnych miejscach, druga zaś, może jeszcze ważniejsza, problem rytmu w prozie Cycerona (lata 1906 i 1914). Lidia Winniczuk pisze: »Zieliński pierwszy stworzył podstawy do badań nad rytmiką prozy artystycznej i pierwszy wysunął słuszne wnioski; ktokolwiek zajmowałby się dziś badaniem rytmu w prozie czy opracowywałby wydanie którejkolwiek z mów Cycerona, musi sięgnąć do podstawowej pracy Zielińskiego«. A jednocześnie wydawał komentowane teksty autorów klasycznych oraz przekłady. Zajęcia uniwersyteckie poświęcał głównie omawianiu epopei Homera oraz dramatów Sofoklesa i Eurypidesa. Nie uchylał się również od innych obowiązków, pełniąc przez dwa lata funkcje dziekana Wydziału Filologicznego. Toteż gdy w roku 1909 obchodzono ćwierćwiecze jego pracy w uczelni, stało się to prawdziwym świętem. Uniwersytet moskiewski mianował go swym doktorem honoris causa. Głównym organizatorem uroczystości był najstarszy i chyba najwybitniejszy uczeń Zielińskiego, M. Rostovtzeff, który zdobył prawdziwie światową sławę jako znawca historii społecznej i gospodarczej starożytności. A sam bohater obchodów odwdzięczył się swoim słuchaczom organizując w roku 1910 zbiorową wycieczkę do Grecji. Zresztą podróżował wiele i chętnie, spędzając miesiące letnie w Austrii, Szwajcarii, Italii wraz z rodziną. Miał zaś z małżeństwa z Luizą Giebel troje dzieci: syna Feliksa oraz dwie córki, Amatę i Kornelię.
Wszystkie te lata nazywał Zieliński później rosyjskim okresem swego życia, działał bowiem głównie w rosyjskim środowisku, osiągając doskonałość w posługiwaniu się językiem. Nie oznaczało to wszakże, by w jakiejkolwiek mierze zapominał o swej polskości. »Kiedy pracowałem wśród obcych w dziedzinie nauki, która nie zna granic, której ojczyzną - świat cały, robiłem to w świadomości, że przez to samo pracuję i dla kraju mego, Ojczyzny mojego serca, i to podwójnie: po pierwsze, krzewiąc prąd humanistyczny w społeczeństwie rosyjskim, na przekór wrogim nam prądom reakcji nacjonalistycznej, po drugie zaś przez to, że właśnie jako Polak pozyskiwałem przyjaźń dla swego narodu owej istotnej i uczciwej Rosji.«
Podczas wojny światowej jego patriotyzm objawił się w sposób jeszcze bardziej zdecydowany i oczywisty. Choć wykształcenie, wieloletnie studia i osobiste przyjaźnie łączyły go z niemieckim światem naukowym, podpisał protest przeciw odezwie tamtych uczonych i całym sercem stał po stronie sprawy ententy. Gdy wojna zagnała do Petersburga wielu polskich uchodźców, włączył się do prac organizacyjnych: »Po powstaniu tu Polskiej Rady Szkolnej wchodzi do niej jako przewodniczący, ponadto jest dyrektorem dwuletnich kursów akademickich i kierownikiem kursów literackich i naukowych. Kiedy znów w roku 1916 wysunięty został przez prezydenta Wilsona postulat całkowitej niepodległości Polski, widzimy Zielińskiego w składzie deputacji wysłanej do ambasadora Stanów Zjednoczonych z wyrazami podzięki i uznania«.
Grupa studentów wychowanków Uniwersytetu Jagiellońskiego, która różnymi drogami znalazła się wtedy nad Newą, zaczęła w roku 1916 wydawać tam miesięcznik »Myśl Narodowa«. Był wśród nich Julian Krzyżanowski, później tak znany historyk literatury polskiej. Wspomina on: »Sensacja numeru rozpoczynającego czasopismo była rozprawa o filareckiej poezji Mickiewicza pióra Tadeusza Zielińskiego, światowej sławy filologa klasycznego, który studia swe ogłaszał w wielu językach, a tutaj wystąpił po raz pierwszy z pracą napisaną po polsku, i to poświęconą Mickiewiczowi. Nazwisko znakomitego profesora nie było obce studentom krakowskim, ale wiedzieli oni o nim tylko, że pracuje on dla nauki obcej, nie wiedzieli zaś, iż wyboru jego do Akademii Umiejętności nie zatwierdziło austriackie ministerstwo wskutek protestu ambasadora carskiego«. A wartość tych prac - powtórzmy, pierwszych prac Zielińskiego po polsku i poświęconych bezpośrednio literaturze polskiej! ocenia niezwykle wysoko: »Studia te były i są utworami wręcz zaskakującymi, rozwiązują bowiem mnóstwo zagadek, wobec których stali bezradni badacze dawniejsi, i to zagadek występujących w wierszach bardzo popularnych, bo w Odzie do młodości i w Pieśni Filaretów«. Lata następne miały przynieść sporo dalszych rozpraw polonistycznych pióra tego uczonego, toteż trudno nie podzielać podziwu Juliana Krzyżanowskiego dla człowieka, który zdołał osiągnąć tak wiele na polu, na które wkroczył tak późno. Ale Zieliński był urodzonym komparatystą w zakresie historii literatury, czego dał dowód w rozmaitych studiach poświęconych czy to arcydziełom piśmiennictwa angielskiego — zwłaszcza Kleopatrze Szekspira - czy też niemieckiego. Rozumiemy też żal Krzyżanowskiego, »iż tak późno pozyskany dla naszej nauki autor książki o Cyceronie, schyłek swego życia spędzający w murach Uniwersytetu Warszawskiego, przyjaciel wielu pisarzy, którzy jak Iwaszkiewicz, Wierzyński czy Lechoń, sylwetkę jego utrwalili w swych utworach, zajęty swą monumentalną pracą nad dziejami religii antycznych, nie znalazł czasu, by poznać i ze swego stanowiska przedstawić dziedzictwo antyczne w twórczości mistrzów takich, jak: Cyprian Norwid, Felicjan Faleński, Stanisław Wyspiański czy Leopold Staff, badane u nas rzemieślnicze i nieudolnie przez wpływologów«.
I tak poprzez lata pierwszej wojny wkroczyliśmy stopniowo wraz z Zielińskim w polski okres jego życia. Odrodzony Uniwersytet Warszawski zaprosił go natychmiast do objęcia katedry i swój wykład inauguracyjny wygłosił Zieliński już w kwietniu roku 1920, ale z powodów służbowych i rodzinnych mógł się przenieść do Polski na stałe dopiero w dwa lata później. Otrzymał mieszkanie w murach samego uniwersytetu, zdołał też ściągnąć część swej ogromnej biblioteki prywatnej, większość jednak książek uległa zniszczeniu w piwnicach rosyjskiej Akademii Nauk podczas wylewu Newy. Tej straty nigdy nie mógł przeboleć. A wkrótce po przybyciu do Warszawy dotknął go cios wręcz miażdżący: zmarła w roku 1923 jego żona Luiza.
Nie załamały go wszakże żadne przejścia. I zdawał się w ogóle nie odczuwać ciężaru lat, choć przecież już przekroczył sześćdziesiątkę. Rozwinął działalność naukową i popularyzatorską równie bogatą i owocną jak poprzednio. Co prawda w początkach napotykał pewną dość niespodziewaną barierę; była nią kwestia stylistycznej poprawności języka w mowie i w piśmie. Ale i to zdołał pokonać. Pierwsze jednak przekłady jego książek z rosyjskiego dokonywane były nie przez niego samego, lecz przeważnie przez uczniów. Potem zaczęły pojawiać się artykuły, eseje, recenzje, nawet całe książki pisane wprost po polsku - choć w manuskryptach zdarzały się rusycyzmy, poprawiane dopiero w ostatniej chwili. Dorobek okresu międzywojennego jest olbrzymi, liczy setki pozycji, ale pełnego ich zestawienia nie posiadamy, bibliografia bowiem opublikowana w roku 1959 nie wydaje się kompletna.
A w ciągu owych lat Zieliński, podobnie jak poprzednio, wiele podróżował. Będąc członkiem wielu akademii i stowarzyszeń naukowych w różnych krajach, bierze udział w kongresach i spotkaniach międzynarodowych, stając się wręcz ambasadorem nauki polskiej. Zdrowie i wytrzymałość wciąż mu dopisują, mimo ciężkiej choroby i operacji w roku 1929. W tych wojażach zawitał nawet do Japonii, gdzie osiadła na stałe córka Kornelia, zamężna za Japończykiem; swoją wnuczkę z tego małżeństwa, a więc pół-Japonkę, przez dwa lata wychowywał u siebie, ucząc ją podobno języka polskiego na Dziadach Mickiewicza.
Głównym, wszakże przedmiotem jego pracy stały się dwa duże, wielotomowe dzieła, oba rozpoczęte jeszcze w Rosji; ich dalsze jednak części były pisane i ukazywały się po polsku. Jedno z nich to obszerny, ale przystępny obraz dziejów Grecji i Rzymu od czasów mitycznych do upadku cesarstwa rzymskiego. Zostało ukończone i tom ostatni wydano w roku 1938. Dzieło drugie to Religie świata starożytnego. Jego części końcowe, poświęcone wiekom cesarstwa i antycznemu chrześcijaństwu, były dopiero w opracowywaniu, gdy wybuchła druga wojna światowa. Im też oddał autor w ofierze ostatnie, najbardziej tragiczne lata swego długiego życia. Udało się natomiast tuż przed wojną wydać i rozprowadzić drugi tom esejów Z życia idei, przedrukowano też w dwóch dużych tomach artykuły publikowane w językach obcych pod wspólnym tytułem Iresione. Trafnie ujął to Witold Klinger: »Zieliński w jesieni życia skupił razem w łatwo dostępnych wydawnictwach plony swych prac badawczych jakby w przewidywaniu nadchodzących burz historycznych - niby gospodarz z końcem lata zwożący z pól jego dary«. A wojna w samych swych początkach przyniosła Zielińskiemu katastrofę niemal całkowitą.
Wspomniany profesor Klinger, który nie był osobiście świadkiem wydarzeń, relacjonuje na podstawie rozmów z ówczesnym asystentem Seminarium Filologii Klasycznej: »Dowiedziałem się, że trzy tygodnie bombardowania zniósł Zieliński ze zdumiewającym spokojem i równowagą, i że katastrofa, która pozbawiła go domu, i co najważniejsze, rękopisów, spadła nań wtedy, kiedy się jej najmniej spodziewać można było, bo kiedy były już w toku rozmowy kapitulacyjne. W ostatnim dniu oblężenia pocisk nieprzyjacielski wzniecił pożar w suterenach gmachu, gdzie na I piętrze znajdowało się seminarium i mieszkanie Zielińskiego, a ogień szerzył się z taką gwałtownością, że doktor Gordziejew, wpadłszy do Profesora z tą wieścią, zażądał odeń natychmiast doręczenia mu najcenniejszych rzeczy, których dostawienie do domu profesorskiego na Starym Mieście brał na siebie - i otrzymał istotnie oprócz maszyny do pisania i klatki z kanarkami parę walizek, z którymi, nie pytając o nic więcej, ruszył zaraz naprzód, torując w zamęcie drogę Profesorowi i jego córce; poniewczasie dopiero się dowiedział, że w pośpiechu zapomniano włożyć do walizek gotowego rękopisu i materiału do prac dalszych. Po opuszczeniu płonącego domu na Krakowskim Przedmieściu Zieliński pada tknięty paraliżem i wzięty na nosze przewieziony zostaje do domu profesorskiego. Wszystko zaś, co zostało w domu: rękopisy, korespondencja, biblioteka seminaryjna i własna, stało się pastwą płomieni«.
A oto jakim zobaczyła go w chwilowym przytułku Eufrozyna Dvorcenko, Jugosłowianka, którą wojna zaskoczyła w Warszawie: »Odszukałam sędziwego profesora Zielińskiego w pokoju z wybitymi szybami. Leżał chory w łóżku, przykryty kupą ubrań, w palcie. Na głowie miał czapkę z futra, na rękach wełniane rękawice. Uśmiechnął się leciutko na mój widok: Widzi pani, w jakiej to śmiesznej sytuacji pani mnie znajduje. - Śmiesznej ? Moje serce ścisnęło się z bólu. Przypomniałam go sobie w tej chwili jakże innego, w Bukareszcie, na uniwersytecie, gdzie gościł przed kilku miesiącami. Wspaniałe jego wystąpienia, pełna sala wykładowa, entuzjazm słuchaczy. A teraz ów wysoki starzec, Zeus o pięknej białej brodzie, leżał jak posąg jakiegoś boga powalony przez burzę«.
Lecz nie był powalony. Zachował nadal niezłomną wolę życia dla pracy, dla ukończenia dzieła, które uważał za koronę wszystkiego, co dotychczas dokonał.
Musiał zrekonstruować spaloną część Religii świata starożytnego i napisać ostatnią. W Warszawie pozbawiony wszystkiego - mieszkania, biblioteki, środków do życia - spełnić tego nie mógł.
Dzięki niezmordowanym staraniom przyjaciół i córki Weroniki udało się uzyskać zezwolenie na wyjazd starca w towarzystwie właśnie tej córki do miejscowości Schoendorf w Bawarii celem kuracji; niedaleko mieszkał też syn profesora, Feliks, przebywający tam jeszcze od czasów sprzed pierwszej wojny. Przyjechali niosąc klatkę z kanarkami i paczkę książek - wśród nich Pana Tadeusza. I tam, na obcej ziemi rozpoczął się ostatni rozdział tego bujnego i pracowitego życia. Wśród szalejącej zawieruchy stary, bardzo schorowany człowiek niewiarygodnym wysiłkiem woli rekonstruuje spalony w Warszawie tom V Religii i pisze tom VI. Jedynym oparciem życiowym i psychicznym jest dlań córka Weronika, również chora. Zachowały się listy obojga do znajomych w Polsce, przejmujące samą prostą wymową faktów. I trudno nie podziwiać z jednej strony jasności umysłu w sprawach naukowych oraz hartu ducha przeszło osiemdziesięcioletniego starca, z drugiej zaś jego całkowitego niezrozumienia warunków życia w okupowanej Polsce. Był zupełnie zagubiony, żył tylko w swoim świecie.
W dniu 22 grudnia 1942 roku spotkał go cios straszliwy: zmarła Weronika, od dawna cierpiąca na serce, a do ostatnich chwil ukrywająca swą śmiertelną chorobę i otaczająca starca najtroskliwszą opieką. Pozostał sam. Pisze więc w liście: »Jedyną rzeczą, która jako tako odwleka myśl od mojej straty (chwilowo, ma się rozumieć), jest praca, której ukończenie uważam za swój obowiązek względem nauki, przyjaciół i rodaków. Trwa ona już lat 30 z górą. Brak mi do zakończenia tylko kilku miesięcy«. I wreszcie dokonał rzeczy w owych warunkach wręcz niewiarygodnej. W liście z 27 grudnia 1943 roku donosi Witoldowi Klingerowi: »Razem z powinszowaniem noworocznym przesyłam Panu wiadomość, że przed paru dniami, mianowicie 22 grudnia, akurat w rocznicę zgonu mojej córki, dopisałem ostatnie słowa przedmowy do mojej książki«.
Ale jeszcze przeglądał tekst, poprawiał i uzupełniał, choć o niezbędne pomoce naukowe było coraz trudniej, kolejne bowiem biblioteki - najpierw najbliższa, monachijska, potem lipska - ograniczały działalność skutkiem szkód wojennych. I coraz mocniej dolegało mu serce. Doczekał jednak wiosny. Zmarł dnia 14 maja 1944 roku, spoczął na cmentarzu w Oberschoendorf obok swej córki.
Manuskrypty obu książek, ostatnich części Religii świata starożytnego, zachowały się i znajdują obecnie w Polsce. Powinny zostać wydane, i to łącznie ze wznowieniem tomów, które opublikowano w okresie międzywojennym.
Choć Tadeusz Zieliński spoczywa tak daleko od kraju, na obcej ziemi, jego postać i dzieło są w Polsce wciąż obecne. Zasługa to, oczywiście, licznego grona jego uczniów i wielbicieli, wszystkich, którzy kiedykolwiek z nim się zetknęli i przekazali pamięć tej niezwykłej osobowości w różnego rodzaju wspomnieniach, szkicach, opowieściach. Wciąż trwa legenda Zielińskiego. Ale najważniejsze są jego książki. Niektóre z nich można znaleźć tylko w antykwariatach, niektóre wszakże zdołano wznowić. I tak w roku 1957 ukazały się trzy tomy wchodzące w skład cyklu Świat antyczny, a w latach 1970-72 wydano w trzech częściach wybór artykułów i szkiców (Po co Homer, Szkice antyczne, Legenda o złotym runie) w doskonałym opracowaniu Andrzeja Biernackiego, ze wstępami i posłowiami wybitnych pisarzy i uczonych: Witolda Klingera, Juliana Krzyżanowskiego, Jana Parandowskiego, Lidii Winniczuk, samego Andrzeja Biernackiego.
Czytelnik wszakże ma prawo zapytać, jak oceniamy dziś wartość ogromnego dorobku Zielińskiego, co w nim żywe, trwałe, godne studium i kontynuacji, a co przebrzmiałe i zantykwizowane. Nauka przecież nie stoi w miejscu, wciąż, odkrywa nowe źródła, proponuje odmienne rozwiązania, zadaje różne pytania, zmienia sam sposób i styl badań oraz wypowiedzi. To wszystko prawda. Humanistyka wszakże - ta wielka humanistyka, ogarniająca szerokie horyzonty - jest w tym szczęśliwym położeniu, że dzieło uczonego dużej miary samo staje się dokumentem i świadectwem oraz źródłem przemyśleń - choćby tego, jak dany człowiek w danej epoce widział i oceniał pewne zagadnienia. Zieliński znał świat antyczny tak gruntownie, jak niewielu przed nim i po nim. Zawsze więc będzie ważne i będzie miało swoją wartość jego rozumienie Sofoklesa i Cycerona, zjawisk religii starożytnej lub przemian politycznych. Jeśli nawet w pewnych kwestiach szczegółowych mylił się, jeśli najnowsze odkrycia każą sąd jego zmodyfikować w konkretnych sprawach mniej istotnych, to obraz ogólny, jaki on proponuje i przedstawia, ma w pełni swoją moc przekonywania i pobudzania, jest bowiem tworem uczonego, myśliciela, pisarza.
Pojawiały się i wciąż jeszcze pojawiają u nas opinie, że książki Zielińskiego są dyskusyjne w treści, a bardzo nienaukowe w formie. Opinie te - w intencji tych, co je powtarzają - pogardliwe, w istocie są komplementem najwyższym. Niech mi bowiem wolno będzie wyrazić swój sąd osobisty, oparty jednak na doświadczeniu prawie pół wieku studiów i gorliwej lektury. Twierdzę więc, że najbardziej opłaca się czytać książki tzw. dyskusyjne. Z reguły tylko one wnoszą coś naprawdę nowego, tylko one pobudzają - także przez to, że wywołują sprzeciw.
Wszelkie inne rzeczy mogą służyć jedynie jako instrument pracy - zagląda się do nich, by sprawdzić to lub tamto; albo też są niby klarowna, destylowana woda, która przepływa przez mózg nie zostawiając niczego, nawet osadu; albo wreszcie stroją się w pióra uczoności i erudycji, a w środku są kompletnie puste, niby miedź brząkająca. A nienaukowość formy? To jedno z przekleństw polskiej humanistyki, że pozostaje wciąż pod wpływem dziewiętnastowiecznego modelu niemieckiego:
naukowe jest to, co nieprzystępne i niezrozumiale. Każda praca, która pragnie ludzkim językiem przedstawiać sprawy odległe i skomplikowane możliwie szerokim warstwom, jest z góry skazana na lekceważenie. A przecież właśnie te rzeczy, które znaczą najwięcej w rozwoju myślenia ludzkiego, pisane były lekko, wręcz jakby dla zabawy. Od dialogów Platona poczynając.
Tak, to prawda: Zieliński pisywał rzeczy bardzo dyskusyjne w treści i zdecydowanie »nienaukowe« w formie. Na tym polega jego wielkość. Kto pragnie zrozumieć, czym jest wielka humanistyka, co to jest europejskość, jaka w niej rola i miejsce świata antycznego, niech bierze do ręki te książki dyskusyjne i »nienaukowe«, ale za to mądre, piękne, bogate w myśli, pobudzające do własnej refleksji. A cóż może być ważniejszego i cenniejszego?
Tadeusza Zielińskiego Świat antyczny
W papierach po profesorze Stefanie Srebrnym zachował się rodzaj testamentu naukowego Zielińskiego, przesłany przez jego córkę i pisany po niemiecku. Dokument ten - niewielki rozmiarami, liczy bowiem tylko kilka stron małego formatu, i to maszynopisu - poświęcony jest głównie jednej tylko pozycji z olbrzymiego dorobku, a mianowicie cyklowi noszącemu nazwę Świat antyczny. Dane owe uzupełniają w sposób istotny Posłowie autora do Starożytności bajecznej, które czytelnik znajdzie przy końcu książki, i pozwalają lepiej zrozumieć nie tylko genezę i okoliczności powstania cyklu, ale również intencje, jakimi kierował się Zieliński przy komponowaniu całości, a zwłaszcza jego części pierwszej. Dlatego też podaję w obszernym wyborze polski przekład dokumentu.
»Ponieważ Historia Kultury Antycznej wydana najpierw po rosyjsku - były potem dwa wydania polskie oraz przekład hiszpański i francuski - okazała się zbyt trudna dla młodzieży, widziałem tym bardziej potrzebę stworzenia dzieła, które mógłbym dać jej do ręki dla pierwszego zapoznania się ze starożytnością - dzieła napisanego interesująco i przystępnie. Miało składać się z czterech części. Z nich trzy pierwsze zostały napisane najpierw po rosyjsku i potem przełożone na polski, czwartą natomiast pisałem wprost po polsku. Część pierwszą zatytułowałem Skazocznaja starina, Starożytność bajeczna. Myślę, że mam prawo przywiązywania do niej wagi największej, i wydaje mi się, iż ona przede wszystkim zasługuje, by przełożyć ją na języki zachodnioeuropejskie. Jest to, jak poucza tytuł, mitologia starogrecka. Rzeczy tego typu wprawdzie nie brak w Europie zachodniej, moja wszakże jest szczególnego rodzaju. Zwykle mianowicie takie mitologie rozpadają się na dwie części, naukę o bogach i podania o bohaterach. W ujęciach popularnych taki podział prowadzi do tego, że przed czarownym ogrodem podań o herosach wznosi się góra nudy w postaci nauki o bogach, przez którą nie każdy potrafi się przekopać. Ja natomiast rozpoczynam od razu od podań o bohaterach, od porwania Europy i od założenia Teb, kończę zaś na powrocie bohaterów spod Troi i na śmierci Odyseusza. Jeśli chodzi o bóstwa, to każde z nich charakteryzowane jest w miarę tego, jak występuje w przygodach bohaterów.
Sprawa wszakże najistotniejsza przedstawia się następująco. Mitologia to nie historia. Każdy mit miał swój własny rozwój, dlatego też wiele z nich przekazano w różnych ujęciach. Mitologia naukowa uważa za swój obowiązek przedstawić wszystkie owe wersje - jeśli to możliwe w porządku genetycznym, w każdym jednak razie możliwie wszystkie. A jak postępuje mitologia popularyzująca? Otóż ta trzyma się ujęcia najpowszechniej przyjętego, nie troszcząc się o to, z jakiego stopnia rozwoju mitu ono pochodzi. Otóż ja zerwałem z tak naiwnym traktowaniem problemu. Wierny swojej zasadzie rozpoznawania idei w pełni jej rozkwitu, nie zaś w zarodku lub w pączku, powiedziałem sobie: rozkwitem mitu jest tragedia, ujęcie więc, które winienem przedstawić, to ujęcie tragiczne.
Powiedzieć to łatwo. Spośród wielkich tragików Ajschylos ułożył 80 dramatów, Eurypides mniej więcej tyleż, Sofokles nawet 120. Z tej ogromnej ilości dochowały się 33 utwory. Jeśli natomiast chodzi o zaginione, należało opowieść rekonstruować ze śladów, jakie pozostawiła ona w tradycji. Właśnie na zużytkowaniu tej rekonstrukcji polega oryginalność mojej mitologii, która dzięki temu jest o wiele bogatsza i barwniejsza od wszystkich dotychczasowych.
W trzech częściach historycznych cyklu pragnąłem głównie wypełnić wskazaną, wyżej lukę, pedagogiczną. I tak część druga omawia Grecję niepodległą, następna republikę rzymską, ostatnia zaś cesarstwo rzymskie. Zgodnie z wypróbowaną metodą element biograficzny został postawiony na planie pierwszym, a w części drugiej również kulturalno-historyczny, który z kolei w obu częściach rzymskich ustępuje przed elementem politycznym. Mogę być zadowolony z wyników. Część druga miała już dwa wydania, a popularność cyklu trwa.«
Tyle Zieliński. Przystępując obecnie do pierwszego po wojnie wznowienia wszystkich czterech tomów Świata antycznego (przypomnijmy: wznowienie z roku 1957 nie objęło części ostatniej, Cesarstwa rzymskiego) należy oczywiście uzupełnić ocenę dzieła, jaką dał sam autor, uwagami i pytaniami, które muszą nasunąć się obecnie. Nie możemy przecież zapominać, że cykl zaczął powstawać dobrze ponad pół wieku temu. Od tego czasu dokonał się istotny postęp wiedzy, i to w różnych płaszczyznach: faktograficznej, problemowej, a nawet czysto formalnej. Czy więc jest sens wznawiania rzeczy, która - może kiedyś znakomita - uległa nieuchronnie przynajmniej częściowej antykwizacji skutkiem samego biegu czasu? Odpowiedź została w pewnej mierze udzielona już pod koniec poprzedniego rozdziału. Będzie dla nas i dla przyszłych pokoleń rzeczą zawsze interesującą, jaką wizję świata antycznego miał wielki uczony. A zważmy, że jeśli chodzi o dorobek Zielińskiego, wizja zawarta w czterech tomach cyklu jest najpełniejsza i najszersza, obejmuje bowiem wszystkie, epoki, od mitycznej po upadek cesarstwa. Inne prace jego, choć wszystkie, nawet te pozornie drobne i przyczynkowe, cechuje rozległość horyzontów, z natury rzeczy dotyczą tylko pewnej grupy problemów lub wycinka dziejów. Dalej, wydanie obecne całego cyklu jest wskazane również dlatego, że nie posiadamy żadnego dzieła, które by przedstawiało całość historii kulturalnej i politycznej Grecji i Rzymu w sposób równie przystępny, kompetentny, barwny i panoramiczny - choć oczywiście nie brak często znakomitych opracowań różnych okresów, zagadnień i postaci świata klasycznego. Dzieło Zielińskiego, choć pisane tyle lat temu, zachowuje swoją ogromną wartość jako wprowadzenie.
Jak jednak zaradzić temu, że w wielu przypadkach pozostaje ono w tyle za obecnym stanem wiedzy? Zaradzenie tej trudności wydaje się stosunkowo proste, a praktykowane jest od dawna w wielu krajach, gdy wznawia się w różnych dziedzinach nauki pozycje uchodzące za klasyczne. Oto pozostawiając tekst autora nienaruszony, konieczne uwagi, sprostowania, poprawki, wprowadza się w przypisach. Dzięki takim zabiegom czytelnik otrzymuje z jednej strony dzieło oddające wiernie poglądy i sformułowania autora, z drugiej zaś orientuje się, gdzie, w jakich sprawach i o ile dokonała się w ciągu lat zmiana spojrzenia.
Tak właśnie zamierza się postąpić przy obecnej edycji cyklu Zielińskiego, przynajmniej jeśli chodzi o tomy »historyczne«, to jest mówiące o dziejach Grecji i Rzymu. Nieco inaczej przedstawia się sprawa w przypadku tomu »mitologicznego«, to jest pierwszego, noszącego tytuł Starożytność bajeczna.
Tutaj, oczywiście, nie ma możliwości ani potrzeby dodawania jakichkolwiek komentarzy, uzupełnień lub poprawek, jest to bowiem rzecz skomponowana w sposób szczególny i mająca wobec tego wyjątkowe prawa. Autor, jak sam stwierdza, odtworzył opowieści o pradawnych bohaterach, herosach, opierając się na swej znajomości greckich tragedii. A była to znajomość wręcz niezrównana, do dziś więc niemal każde słowo Zielińskiego w tej materii - nawet jeśli nie popiera go cytatem, przypisem, wskazaniem źródła - brzmi jak wyrocznia. Oczywiście pojawiły się nowe fragmenty pewnych tragedii, próbowano niekiedy nowych rekonstrukcji. Są to jednak przypadki zbyt marginesowe, rzadkie i fragmentaryczne, wywody zaś zbyt drobiazgowe i w swych wynikach nie zawsze przekonywające, by opłacało się przytaczaniem ich przerywać i zaciemniać wartki nurt narracji dzieła.
Innej wszakże kwestii należy poświęcić tu nieco uwagi, aby czytelnik biorący do ręki tom pierwszy cyklu zdawał sobie od razu sprawę, co ta książka da mu naprawdę. Tytuł jej bowiem - Starożytność bajeczna - nie jest zbyt szczęśliwy, a nawet poniekąd wprowadza w błąd. Można przecież - sądząc właśnie po tytule - spodziewać się, że będzie to zarys mitologii Grecji i Rzymu, a więc obu krain i kultur klasycznych. Tymczasem już przeglądnięcie tytułów rozdziałów przekonuje, że chodzi tylko o mity starogreckie. Dalej, mowa tu tylko o przygodach herosów, bogowie pojawiają się sporadycznie, gdy wplątani są w ich losy. W istocie więc książka ta zwać się winna Grecja herosów.
Zieliński ma absolutną rację, uważając, że jest to dzieło w literaturze światowej wyjątkowe - właśnie ta pierwsza część cyklu. Otrzymujemy tu bowiem dzięki zastosowanej przez autora metodzie taki obraz najdawniejszych dziejów Grecji, jaki znał, jaki nosił w swym sercu przeciętny Ateńczyk wieku V p.n.e. Nie istniały przecież wówczas żadne obszerne, uczone podręczniki mitologii, nie było też takich ksiąg historycznych, które by dawały analizę i krytykę tradycyjnych opowieści. Były natomiast, odbywały się co roku, przedstawienia tragedii, jedyne źródło wiedzy i wyobrażeń o przeszłości sprzed wielu wieków.
Innymi słowy: czytając Starożytność bajeczną mamy szansę niejako wejścia w świadomość historyczną Greka sprzed dwudziestu pięciu stuleci i spojrzenia jego oczyma na początki dziejów i kultury Hellady. Niezwykła to sprawa i przygoda.
Aleksander Krawczuk
przedmowa do STAROŻYTNOŚĆ BAJECZNA
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz
Uwaga: tylko uczestnik tego bloga może przesyłać komentarze.